Alpercan Çağlar – Sanat, Teknoloji ve Yaşam Notları

Üstüme vazife değil belki ama bu yazıyı yazmaya kalkıştım çünkü Instagram bloggerlarının abartıları, TikTok fenomenlerinin hurafeleri ve pazarlamacıların göz boyayıcı cümleleri yüzünden insanların parfüm konusunda ne kadar yanlış yönlendirildiğini gördüm. “Birilerinin bu işe el atmasının vakti geldi de geçiyor” dedim.

Baştan söyleyeyim, burada kolonya(EDC) nedir, EDT nedir, EDP nedir gibi teknik derslere girmeyeceğim. Asıl amacım; özellikle erkeklerin, yani bir centilmenin tıpkı gardırobunda olması gereken birkaç temel kıyafet gibi sahip olması gereken parfüm çeşitlerini anlatmak. Çünkü koku, kişinin karakterini yansıtan en görünmez ama en kalıcı aksesuardır. Ve evet, bu yazı “kadınları etkilemek için şu parfümü kullan” rehberi değil. Bir centilmen her zaman kendisi için doğru kokmalı, bir kadın için değil. Parfüm, başkasına yaranmak için değil, kendine olan özsaygının bir göstergesidir. Kadınlar da tabiki faydalanabilir bu yazıdan ancak direkt kadınlara hitap eden bir yazı değil çünkü doğru empati yapamam ve yaşamadığım bir hayata/bedene dair yorum yapmam haddime olmaz.

Bu yazıda parfüm markası vs de söylemeyeceğim çünkü kimsenin reklamını yapmak istemiyorum, kimseyi kendi zevkime göre bir şeye yönlendirmek istemiyorum ve herkesin bütçesi farklı olduğu için yönlendirme yapmamı doğru bulmuyorum.

Deodorant Meselesi

Öncelikle şunu netleştirelim: deodorant, tişörtün üzerine sıkmak için değildir. Amaç, koltuk altındaki ter bezlerinde oluşan nem sonrası vücut bakterilerimizin ürettiği kokuyu gün içinde bastırmak. Araştırmalar gösteriyor ki düzenli duş almak, temiz giysi giymek ve alüminyum oranı düşük veya alüminyumsuz deodorant kullanmak sağlığın yanında sosyal ilişkiler için de kritik (Callewaert et al., 2020, Ghent University). Günlük hijyen zaten “mağarada yaşamıyoruz” kısmına giriyor, o yüzden detaya girmiyorum.

Parfümleri Sınıflandırma

Temelde kullandığın kokuları/parfümleri (canın ne demek istiyorsa onu de) sınıflandırman lazım. Burada marka önemli değil, kalıcılık da önemli değil çünkü koku notasına göre en yoğun esanslı “le parfüm” ya da “elixir” bile alsan 3-4 saat sonra kaybolabilir. Önemli olan güvenilir, yasal yollardan satılan (yani kaçak ya da sahte olmayan), sağlığa zararı olmayan ve kıyafetlerinde iz yapmayacak parfüm kullanmak. İster EDT kullan ister EDP gün içinde zaten tazelemen gerektiği için koku ve zevk tercihine göre istediğini alabilirsin.

Parfüm seçimini “tek şişe – her yerde” kafasıyla yapma. Çünkü her ortamın kokusal ihtiyacı farklıdır.

1. Gündelik / İmza Parfüm

İşe ya da okula giderken kullanacağın, seni sıkmayacak ve çevrendekilerin hafızasında “senin kokun” olarak kalacak parfümdür. En çok bunu kullanacaksın, dolayısıyla en masraflı olanın da bu olması mantıklı.

2. Hafta Sonu Parfümü

Gezmelere, spora, sahile veya arkadaş buluşmalarına giderken. Burada daha enerjik, dinamik, hatta biraz dikkat çekici kokular kullanabilirsin. Bunun yeri tamamen ayrı o yüzden bunu da zevkine göre bir şey alman lazım, bu kokuda biraz ekşınlı koku notalarına çıkabilirsin. Biraz dikkat çekmekten zarar gelmez.

3. Gece / Night Parfümü

Konsere, eğlenceye, davete çıktığında kullanacağın daha yoğun ve fark edilir kokudur. Kalabalık ortamlarda farklı kokular birbirine karışır; bilimsel olarak da sigara ve alkol ortamda koku alma eşiğini düşürür (Dalton, 2021, Monell Chemical Senses Center). O yüzden biraz daha baskın bir koku seçmek mantıklıdır. Mümkünse ilk iki parfümden bir tık ağır bir parfüm olabilir. İmkanın varsa yaz ve kış akşamı için ayrı seçim yapabilirsin. Ancak anlattığım tarife uyan bir kokuyu çok beğendiysen yaz akşamında da kış akşamında da kullanabilirsin.

4. Yaz Akşamüstü Parfümü

Deniz sonrası, yemek buluşması veya iş çıkışı için daha meyvemsi, fresh ve ferah notalar. Yani yazı hatırlatan, enerji veren bir koku. Bunu yazın akşam üstüleri genelde sıkman lazım. Yani yaz parfümü dediğim yaz akşam üstü parfümü. İşten çıkmışsındır bir yere gidiyorsundur yemeğe, buluşmaya, içmeye ya da denizden çıktın sahile geçtin falan burada da kullanabileceğin bir parfüm olmalı.

Not: Keyfine ve zevkine göre hepsini yaz kış diye ayırabilirsin, ancak bence buna çok gerek yok. Çok fazla parfüm değiştirmek, insanların hafızasında senin kokunu silikleştirir. Koku hafızası insan beyninde duygularla direkt bağlantılıdır (Herz & Engen, 2020, Brown University). Yani bir imza parfüme sahip olman kişiliğini daha kalıcı kılar.

Parfüm Kullanımında Çokomelli (Çok Önemli) Noktalar

Şimdi sınıflandırmanın mantığını anladıysan işin bir de tavsiye ve dikkat etmen hususlar kısımına geliyorum, burası çokomelli çünkü parfümleri sınıflandırdık, şimdi ne alıcaksın? Neye göre alıcaksın? Nasıl saklayacaksın? Nasıl kullanacaksın? Bunu da sana öğretmem lazım.

• Saklama: Buzluğa sakın koyma. Buzdolabına koymak kalıcılığı artırmaz, sadece bozulmayı geciktirir. En ideali karanlık ve serin bir yerde tutmak. (Örneğin: Ben her zaman çekmeden tutuyorum parfümlerimi, görgüsüz gibi masana ya da rafa dizme parfümlerini sakın)

• Sahtelerden uzak dur: Kaçak ya da sahte ürünler cilde zarar verir, alerji yapabilir. Dünya Sağlık Örgütü (WHO, 2021) sahte kozmetiklerin ciddi sağlık riskleri taşıdığını söylüyor.

• Deodorant Seçimi: Alüminyum oranı düşük ürünler tercih et, uzun vadede sağlığın için daha iyi.

• Uydurma Taktiklere Kanma: Vazelini eritip parfümle karıştırma, parfümü suyla seyreltme gibi hurafelerden uzak dur.

• Doğru Kullanım: Parfümü uzaktan sık; alkol ve esansın doğru yayılması için 15–20 cm mesafe idealdir. Sebebi de içindeki esans ile alkol sıktığında ayrışıp esansın üstüne yapışması alkolün de uçması için gerekli mesafeyi bırakabilmen gerekiyor. Tenine sıkıyorsan boyun ve bilek, kıyafete sıkıyorsan omuz ve ense arkasını tercih et.

• Karıştırma: Üst üste farklı parfümler sıkma, karmaşık ve rahatsız edici olabilir.

• Kıyafet: Güzel kokucam diye çamaşırları yumuşatıcıya boğma kumaşların formunu bozar çabuk yıpratırsın ve astıma da davetiye çıkarırsın. Kokular çorba olur.

• Herkesle Aynı Kokma: En çok satılan parfümlerden uzak dur; çünkü herkes gibi kokmak yerine kendine ait bir imza bırakman daha değerlidir. En çok satılan parfümler her zaman en uzak durman gereken parfümlerdir.

• Kadınlardan Tavsiye Alma: Kadınlar parfümleri kendi ten kimyasına göre değerlendirir, senin teninde bambaşka durabilir. Ayrıca eski sevgilisinin parfümlerini ya da sana çok yakışan parfümleri de sana aldırmayabilir.

• Yargılara Kulak Asma: “Ayy Dior mu kullanıyorsun”, “Ayy Eros mu bu?” diyenlere takılma. Parfüm kişisel bir seçimdir.

Sonuç

Parfüm meselesi, bir centilmen için dış görünüş kadar karakter meselesidir. İyi kokmak, doğru yerde doğru parfümü kullanmak, kendine saygının en görünmez ama en etkili göstergesidir. Bunun için on binlerce lira vermene gerek yok. Yeter ki sahte üründen uzak dur, doğru kokuyu doğru yerde kullan ve kendine imzan olacak kokular seç.

Hadi bu da benden size bir “amme hizmeti” olsun. Başka bir gün de kol saatlerinden bahsedeceğim çünkü centilmenlik yolunda o konu da en az parfüm kadar çokomelli.

Kültürlenmek istiyorsanız diye aşağıdaki kaynakçayı bırakıyorum.

Not: Kendi parfümlerimi asla sizinle paylaşmam 🙂 Ne kullandığımı sormayın.

Kaynakça

• Callewaert, C., Hutapea, P., & Van de Wiele, T. (2020). Deodorants and Antiperspirants: Their Impact on Skin Microbiome and Human Health. International Journal of Cosmetic Science, 42(5), 448–456. Ghent University.

• Dalton, P. (2021). Effects of Alcohol and Smoking on Olfactory Perception in Social Environments. Chemical Senses, 46(7), 551–562. Monell Chemical Senses Center.

• Herz, R. S., & Engen, T. (2020). Odor Memory: Review and Analysis. Chemical Senses, 45(4), 263–274. Brown University.

• Munk, S. et al. (2022). The Cultural Significance of Perfume Use in Modern Society. Journal of Consumer Culture, 22(3), 450–468. Copenhagen Business School.

• Stamelou, M. et al. (2021). Fragrance Chemicals and Human Health: A Toxicological Review. Environmental Research, 199, 111356. University of Athens.

• WHO. (2021). Risks of Counterfeit Cosmetic Products. World Health Organization Report.

• Burr, C. (2018). The Perfect Scent: A Year Inside the Perfume Industry in Paris and New York. Henry Holt and Co.

• Turin, L., & Sanchez, T. (2018). Perfumes: The Guide. Profile Books.

Dualarla yaşamak mı? Ya sen seküler, laik, adam değil misin Alpercan ne alaka dua falan? diyebilirsiniz. Haklısınız ama baştan söyleyeyim bu konunun dinle, inançla hiç yakından uzaktan alakası yok. He, şey diyebilirsiniz; ya tamam be kardeşim rock seviyorsun güzel ama bize ne her yemeğe isot atan İbo gibi sokuşturmasan olmaz mı? Buna da katılıyorum ama bak söz okuyunca “ulan şu neymiş bir açayım dinleyeyim ne alaka” diyeceksiniz.

Şimdi konumuza gelelim, hepimiz biliyoruz ki dinleyelim dinlemeyelim rock müzik, yalnızca notaların birleşiminden doğan bir tür değil; asi bir ruhun, düzen karşıtı bir sesin ifadesidir. Bu, o kadar seksi bir şeydir ki bir dizide ya da filmde bile bir elektro gitar sesi duyduğumuz an aklımızda şu fikir olur “ahan da aksiyon başlıyor şimdi”. Çünkü rock, kabul edin etmeyin, dinleyin dinlemeyin aksiyondur, harekettir, seksidir. Sen seversin sevmezsin ben sert severim karşiiiim. Toplumun dayattığı kurallara, ekonomik sıkışmışlıklara ve bireyin çıkmazlarına karşı yükselen bir çığlıktır. 1986’da yayımlanan Bon Jovi grubunun Livin’ on a Prayer şarkısı, bu çığlığın en güçlü örneklerinden biridir. Jon Bon Jovi ve bana göre dünyadaki en melodik gitaristlerden biri olan Richie Sambora beraber yazdılar. Tabi bir de dönemin gözde söz yazarlarından Desmond Child da var bu şarkıyı yazan kadroda. “Ya Alpercannn kısa kes şarkının hikayesinden bize ne? Sadete gel” diyorsanız da bekleyin azıcık.

Şarkıda sıradan insanların hikâyesini evrensel bir mücadele metaforuna dönüştürür. Buradaki karakterler Tommy ve Gina’dır: aşkı ve dayanışmayı biriktirerek zorlukların üstesinden gelmeye çalışan bir çift. Onların hikâyesi, yalnızca Amerikan işçi sınıfına değil, beyaz yakalıların metropol yaşamında sıkışan milyonlara da dokunur. En başında tabiki günümüzde herkes takılmalık, gezip tozmalık, aşık oldum hop yat – ay değilmişim aşık hop kalk ilişkiler peşinde koşarken zor zamanlarda her şeyi el ele aşan çiftlerin hikayesine dokunur bu şarkı.

Tommy & Gina: İşçi Sınıfının Romeo & Juliet’i

Tommy ve Gina, modern müzik tarihinin en bilinen kurgusal çiftlerinden biridir. Jon Bon Jovi’nin New Jersey’de fabrika işçisi bir ailenin çocuğu olarak büyüdüğünü düşünürsek ortam onlara bu şarkıyı yazabilmeleri için bolca malzeme sağlıyor. Borç içinde, ekonomik çalkantılarla boğuşan, ama “birbirlerine sahip oldukları için” hayata tutunan bu çift, aslında işçi sınıfının Romeo & Juliet’idir. Livin’ on a Prayer onları sahneye çıkardı, It’s My Life ise yıllar sonra yeniden hatırlattı. Böylece Bon Jovi, iki karakteri zamansızlaştırarak dayanışma fikrini yeniden üretti. It’s My Life tabi şu 2000’li yılların başında talkbox ile Richie Sambora’nın şarkıya “voav vaovvv” diye haşırt diye girdiği şarkı. (Talkbox’ı da açıklayacak değilim okuyun araştırın her şeyi ben öğretemem size)

Tommy & Gina, aslında hayata “dualarlara tutunarak” devam eden herkesin metaforu. Birlikte güçlenmek, umudu paylaşmak, zorluklara karşı tek başına değil “el ele” yürümek. Sonuçta zor zamanlar, fırtınalar hep geçer önemli olan kimlerle bunu atlattığındır. En tehlikeli insan bunları tek başına atlatandır çünkü dua ettiğinden başka onu ve neler çektiğini duyan – gören olmamıştır.

Jon & Dorothea: Gerçek Hayattaki Tommy & Gina

Tommy & Gina’nın kurgusal hikâyesi, Jon Bon Jovi’nin kendi yaşamıyla da kesişir. Jon ve Dorothea Hurley, 1989’dan beri evli. Hollywood’un kısa ömürlü ilişkilerle dolu atmosferinde onlar, birlikteliği, sadakati ve birlikte büyümeyi temsil eden nadir çiftlerden. Dorothea, çoğu zaman geri planda kalmayı tercih etti ama bu sadelik, aşkın gösterişten uzak gücünü gözler önüne serdi. Ya düşünsene kral adam hem yakışıklı, hem sesi süper, hem rockstar ama müthiş bir birliktelik var ortada, aşk var. He derseniz ki “ulan nasıl bir puştluk olmamış?” Olmuş daaa yazının atmosferine binaen oralara girmicem yoksa Jon az yere bakan heart yakan adam değilmiş. Disney +’da belgeseli var isterseniz izleyin bakın neler yapmış Jon abiniz. (Işığı parlayan herkes ışıktan ve ilgiden kör olup aldatır…) 

Neyse konumuza gelecek olursak millet, Bon Jovi’nin müziğinde işlenen “birlikte dayanma” motifi, aslında Jon’un kendi hayatında da gerçeklik kazanmış oldu. Bu yönüyle Jon ve Dorothea, adeta gerçek dünyanın Tommy & Gina’sı oldular. Sonuçta gavatmışlar diyecek değiliz, yine de her şeye rağmen ayrılmadılar dayanışma içinde birlikte kaldılar.

Dualarla Mücadele: Asi Ruhun İnsani Yüzü

Şarkımıza ve yani asıl konumuza gelecek olursak Livin’ on a Prayer’ın sözlerinde geçen “Take my hand, we’ll make it I swear” ifadesi, modern zamanların en sade ama güçlü manifestolarından biridir. Bu, dua ile birleşen sabırdır; vazgeçmeme iradesidir. Rock müziğin asi ruhu burada insanileşir, romantikleşir ve evrenselleşir. Çünkü isyanın özü yalnızca bağırmak değildir, öfke her zaman yıkmak dökmek kırmak değildir; bazen isyan  ve mücadele yanındaki insana tutunmak, onunla birlikte ayağa kalkmaktır.

Müzikal Hınzırlık: Prayer, Bad Name ve Bonnie Tyler

İşin dedikodusuna gelecek olursak, burada müzikten anlayanların kulaklarının kamaşacağı bir mevzu var. Müzikal açıdan bakıldığında, Livin’ on a Prayer ve You Give Love a Bad Name arasında göz ardı edilemeyecek benzerlikler vardır. Richie Sambora’nın gitar tonları, Desmond Child’ın besteci dokunuşu, arena rock’ın güçlü prodüksiyon anlayışı… Bu iki şarkı birbirini tamamlayan iki kardeş gibidir. Ayrıca benden size bir gitarist trick’i olsun You Give Love a Bad Name’in solosunu çalamıyorsanız Livin’ on a Prayer solosunu hard pena ile çalın tonu biraz arttırarak ve H-H değil H-S ya da H-S-S gitarla 🙂 bakın bakalım o zaman nasıl güzel oluyor. (Neyse enstrüman çalmayan ve müzikten anlamayan cahil kesim buraları atladığına ya da anlamadığına göre devam edelim yazıya)

Fakat asıl hınzırlık şu noktada gizlidir: You Give Love a Bad Name’in temel melodik yapısı aslında Bonnie Tyler – If You Were a Woman (And I Was a Man) şarkısından gelir. Dinleyin ne dediğimi çok iyi anlayacaksınız 🙂 Her iki parçanın yazım sürecinde de Desmond Child dediğimiz abi vardı bu yüzden o melodiyi o uydurmuş olabilir. Tyler’ın versiyonu beklenen çıkışı yakalayamazken, Bon Jovi’ye uyarlanan hali tüm dünyada listeleri alt üst etti. Neden? Çünkü rock seksidir 🙂 Bu durum, rock müzik endüstrisinin yeniden paketleme stratejisini de ortaya koyar. Bir şarkı başarısız olabilir; ama doğru grup, doğru ruh ve doğru zamanla buluştuğunda aynı melodi bir isyana dönüşebilir. Günümüzde yeni yaratıcılıklar yerine bazıları insanlar ın birleşip başkalarının eserlerinden “yeni şarkımız” diye yararlanmaya çalışması gibi. 

Sonuç

Eee ne anladın Alpercan? Anlattın anlattın ne oldu? derseniz. Tommy & Gina, hayatta kalmaya çalışan milyonların sesi oldu. Jon & Dorothea, bunun gerçek hayattaki yansımasını sundu. Livin’ on a Prayer ise yalnızca bir şarkı değil; kolektif mücadelenin, dayanışmanın ve asi bir umudun manifestosu haline geldi. Olan bu daha fazla felsefi bir alt metin beklemeyin, yazının en başından bu yana %90 ihtimalle bilmediğiniz ya da düşünmediğiniz şeylere maruz kaldı beyniniz.

“Dualarla yaşamak” aslında umutsuzluk değil; dayanışmayla güçlenen bir çığlıktır. Ve bu çığlık, 80’lerden bugüne yankılanmaya devam ediyor.

Son olarak bu şarkının baslarını yani bas gitarını albüm kaydında Alec John Such değil Hugh McDonald çalmıştır 🙂 bu da benden size bilgi işte kültür.

Not: Yazıyı kaynakçadan hiç yararlanmadan yazdım zaman içerisinde edindiğim bilgilerle ancak merak eden ve düzgün bir şekilde bilgi edinmek isteyen birileri olursa diye bahsettiklerimi doğrulayan kaynakları aşağıya ekliyorum.

🔗 İlişkili Şarkılar

1. Bon Jovi – Livin’ on a Prayer (1986)

• Tommy & Gina’nın ilk defa karşımıza çıktığı şarkı.

• İşçi sınıfının mücadelesi, birlikte dayanışma ve asi bir umut.

2. Bon Jovi – It’s My Life (2000)

• Tommy & Gina yıllar sonra tekrar anılıyor.

• “Like Frankie said, I did it my way” dizesiyle bireysel özgürlüğün ve direncin manifestosu.

3. Bon Jovi – You Give Love a Bad Name (1986)

• Müzikal olarak Livin’ on a Prayer’ın kardeşi.

• Desmond Child’ın imzasıyla benzer prodüksiyon.

4. Bonnie Tyler – If You Were a Woman (And I Was a Man) (1986)

• You Give Love a Bad Name’in melodik köklerini taşıyan şarkı.

• Aynı besteci (Desmond Child) tarafından yazıldı.

Not 2: İlgili şarkıları dinlerken Spotify kullanıyorsanız ayarlardan müzik kalitesini “En iyi” yaparak dinleyin 🙂

Kaynakça

• Weinstein, D. (1998). Heavy Metal: The Music and its Culture. Da Capo Press.

• Walser, R. (1993). Running with the Devil: Power, Gender, and Madness in Heavy Metal Music. Harvard University Press.

• Frith, S. (2007). Taking Popular Music Seriously: Selected Essays. Ashgate.

• Powers, A. (2016). Good Booty: Love and Sex, Black & White, Body and Soul in American Music. Harper Collins.

• University of Cambridge. (2020). Popular Music Studies Journal: “Working-Class Heroes in 80’s Rock Culture”.

• New York University. (2021). Sociology of Popular Music: “Narratives of Resistance in Rock Lyrics”.

• Oxford University. (2022). Love and Partnership in Modern Culture: “Long-term Relationships in the Entertainment Industry”.

• Harvard University. (2019). Rock Culture and Society: “From Rebellion to Mainstream: Arena Rock of the 1980s”.

• Disney Plus (2024). Thank You, Good Night.

Uzun zamandır toplu taşıma kullanmıyorum ancak bir gözlemimi paylaşmak ve buna kendimce akademik kaynaklardan da faydalanarak değinmek istedim. Tarih boyunca askeri, polis, ormancı, çoban veya itfaiyeci gibi mesleklerin bir gerekliliği olarak üretilen hayatta kalma ekipmanları, günümüzde plaza koridorlarının yeni moda aksesuarlarına dönüşmüş durumda. Yani Tiktok’ta, Twitter’da (Evet hala Twitter diyorum), Instagramda popüler olan her şey sonrasında beyaz yakalı tayfa tarafından kapış kapış satın alınıyor. Trendyol, Amazon, Hepsiburada kapış kapış ürünlerin stoklarına zor yetişiyor. Millet yemek kartlarıyla bile bunları almaya çalışıyor yemek yemek yerine. Stanley termoslar, G-Shock saatler, pilot gözlükleri, pilot saatleri, dalgıç saatleri, North Face montlar, taktik sırt çantaları veya Swiss Army Knife çakılar artık dağda değil, ofis masalarında boy gösteriyor. Peki bu dönüşüm, gerçekten bir ihtiyaçtan mı kaynaklanıyor, yoksa yalnızca tüketim kültürünün yeni bir illüzyonu mu?

Askeri Köken – Şehir Hayatı Versiyonu

• Stanley Termoslar bir zamanlar askerlerin veya çobanların sahada sıcak kalabilmesi için üretilmişken, bugün ofis masasında kahve molasının bir statü göstergesi.

• North Face montlar dağcıların fırtınaya karşı korunması için tasarlanmışken, metro yolculuğunun en konforlu ekipmanı haline geldi.

• Taktiksel sırt çantaları, cephane taşımak için üretilmişken, artık MacBook ve şarj cihazı için kullanılıyor.

• Swiss Army Knife, hayatta kalma senaryosunun olmazsa olmazı iken, bugün ofiste en fazla şarap şişesi açmaya yarıyor.

• Pilot saati ve gözlükleri, uzun saatler uçan asker ve pilotlar için üretilen hayat kurtaran görev eşlikçileri günümüzde plazada prezantabl gözükmek için tercih ediliyor.

Bunlara daha pek çok örnek verebiliriz…

1950’lerden birini günümüze ışınlasak, sabah metrolarında bu manzarayı görse, yan yana sıralanmış Stanley termoslar ve askeri botlarla yürüyen insanları işine değil, cepheye giden askerler sanabilirdi. Çünkü bu ekipmanların asıl işlevi hayatta kalmak, yani “ölmemek” için üretilmişti. Bugün ise hayatta kalma yerine “marka hayatta kalması” için tüketiliyor.

Psikolojik Boyut: Ofis Ormanı ve Hayatta Kalma İllüzyonu

Şehirde beyaz yakalı hayatı öyle bir noktaya geldi ki, insanlar rekabeti ve iş baskısını orman veya savaş alanı gibi algılıyor. İş dünyasında kullanılan “strateji, cephe, rekabeti ezmek, rakibi öldürmek” gibi terimler bile bu askeri metaforun uzantısı. Akademik çalışmalar da gösteriyor ki modern şehir yaşamı, insanların zihinsel olarak kendilerini sürekli bir “hayatta kalma modunda” hissetmesine neden oluyor (Ehrenreich & Hochschild, 2020; Gregg, 2021).

Bu nedenle beyaz yakalı, askeri kökenli ürünleri kullanarak bilinçdışı bir “hazırlık” psikolojisi içinde. Sanki toplantıya değil, savaşa gidiyormuş gibi. Ancak bu hazırlığın işlevsel bir tarafı yok; yalnızca sembolik bir tatmin sağlıyor.

İşe sağ salim gidebilmek için en su geçirmez montunu, kaymaz botunu giyiyor, en sıcak tutan termosunla, su geçirmez çok eşya sığan çantanla yola çıkıyorsun. Sanki işe değil Gandalfla birlikte yüzüğü Sauron’dan kaçırmaya gidiyorsun.

Sosyokültürel Eleştiri: Statü mü, Saçmalık mı?

Bu ürünlerin şehir hayatına taşınmasının statü göstergesi olduğu iddia ediliyor. Oysa gerçekte bu, statü değil bir tür “kültürel yanlış konumlandırma”. Bir paracord bilekliğin ormanda ip olarak çözülmesi mantıklı; ancak ofis masasında aksesuar olarak taşınması anlamsız. Akademik literatür, tüketim kültürünün sembolik statü yaratma kapasitesini vurguluyor (Veblen etkisi hâlâ geçerli). Ancak 2020 sonrası çalışmalarda, özellikle pandemiyle birlikte bu tür sembolik tüketimlerin aslında boş bir gösterişe dönüştüğü ve işlevsellikten tamamen koptuğu görülüyor (Murray, 2020; Kozinets & Patterson, 2021). Ya en basitinden ofiste, avm’de elinde pipetli termosuyla gezen görgüsüzleri düşünün, hatırladınız dimi o tipleri şu an? Daha ne diyim ki…

Modern Dünya: Köyüne Dönmek Daha Mantıklı mı?

Eğer şehir hayatı, beyaz yakalı kariyer bu kadar “hayatta kalma” stratejileri gerektiriyorsa, belki de soruyu tersten sormak gerekir: Bu kadar zorsa, o zaman herkesin köyüne dönmesi daha mantıklı olmaz mı? Bir tarafta köyde sade bir hayat; diğer tarafta şehirde “taktiksel montla” yaşanan hayatta kalma illüzyonu. İronik biçimde, köyde gerçekten hayatta kalmaya yönelik pratikler sürüyor (tarlada üretim, sobayla ısınma, doğa ile temas), şehirde ise sadece hayatta kalma aksesuarlarının tüketimi var. Ancak köye dönmek gibi yönlendirmeler tabiki benim haddime değil, bana ne. Ama şunu bir düşünün; yıllardır İstanbulda yaşayıp hiç bir yeri doğru düzgün bilmeyen, navigasyon olmadan evine bile dönemeyecek insanlar 10 yıllardır burada İstanbulluyum diye yaşıyor 🙂 medeniyete, yaşadığı yere ayak uydurmuş sağlıklı bir birey böyle olmaz diye düşünüyorum.

Sonuç

Hayatta kalma kültürünün plaza hayatına uyarlanması, tüketim kültürünün en absürt yansımalarından biri. İnsanların kendilerini ofis ormanında birer “şehir komandosu” gibi hissetmesi, aslında modern kapitalizmin pazarlama başarısı. Ancak sorulması gereken şudur: Gerçekten hayatta mı kalıyoruz, yoksa yalnızca illüzyon içinde mi oyalanıyoruz?

Kaynakça

1. Ehrenreich, B., & Hochschild, A. R. (2020). Global Woman: Nannies, Maids, and Sex Workers in the New Economy. New York: Metropolitan Books.

2. Gregg, M. (2021). Counterproductive: Time Management in the Knowledge Economy. Duke University Press.

3. Murray, J. B. (2020). “Post-Pandemic Consumer Behavior: Symbolic Consumption and Identity.” Journal of Consumer Research, 47(5), 882-899.

4. Kozinets, R. V., & Patterson, A. (2021). “Survivalism and Consumer Culture in the Age of Crisis.” Consumption Markets & Culture, 24(4), 365-383.

5. Bauman, Z. (2020). Retrotopia. Polity Press.

6. Lewis, T. (2021). “Wellbeing and the New Work Culture.” Cultural Studies Review, 27(2), 54-72.

7. Han, B. C. (2021). The Burnout Society. Verso Books.

8. Srnicek, N. (2020). Platform Capitalism in Crisis. Polity Press.

9. O’Connell, M. (2022). “Urban Survivalism: Consumer Goods and the City.” Urban Studies, 59(6), 1132-1149.

Bugün bir efsaneden bahsedicem yani dedem gibi gördüğüm efsanelerden birisi. Dünya onu “rock müziğin şeytani çocuğu” olarak tanıdı. Yarasa ısırdı, sahnede dengede duramadı, her an düşecekmiş gibi yaşadı… ama düşmedi. Adı, sadece bir müzik türünün öncüsü değil; bir duruşun, bir felsefenin ve aslında bir hayatta kalma biçiminin adı oldu: Ozzy Osbourne. Ve bu duruş, yalnızca bir sanatçının hikâyesi değil, hayatın ortasında savrulurken ayakta kalmaya çalışan herkes için bir ilham kaynağı. Bu yazıda Ozzy’nin sıra dışı yaşamı üzerinden, adına “Ozzy Mantalitesi” diyebileceğimiz bir yaşam biçimini anlatacağım. Anlatınca konunun müzikten ibaret olmadığını anlayacaksınız.

🎤 Kim Bu Ozzy?

John Michael “Ozzy” Osbourne, 1948 yılında İngiltere’nin Birmingham kentinde, işçi sınıfı bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Disleksi teşhisiyle okul hayatında başarısız görüldü, küçük yaşta hırsızlıktan hapis yattı. Ama sonra Black Sabbath geldi. Ve müzik tarihinin yönü değişti. Metallica, Pantera, Guns n Roses gibi pek çok rock grubuna ilham olup var olmalarını sağladılar.

Ozzy, Black Sabbath ile yalnızca bir grup kurmadı; aynı zamanda heavy metal’in temelini attı. Daha sonra tabi bu özgünlüğü yüzünden gruptan kovulup solo kariyeriyle kendi markasını yaratmayı başardı ve kimseye de küsmedi dostları onu kendisine zarar vermesin diye uyarırken o kendisi olmaya devam etti. Tüm iniş çıkışlara rağmen müzik sahnesinden hiç düşmedi. Belki de asıl başarı hikâyesi de burada yatıyor: Hayat tarafından defalarca yere serilmek ama bir şekilde ayağa kalkmak. Dersini almasa da ayağa kalkıp hayatına devam etti.

⚡ Ozzy Mantalitesi: Kuralsızlığın İçindeki Bilgelik

Ozzy’nin yaşam tarzı dışarıdan bakıldığında kaotik, tehlikeli ve dengesiz görünebilir. Ancak bu kaosun içinde bir tür bilgelik, bir özgürlük anlayışı ve modern insanın sıkıştığı kalıplara karşı bir isyan gizlidir. İşte Ozzy’nin duruşunu tanımlayan bana göre bazı ilkeler:

1. Olumsuz Konuşanları Umursamamak

Olumsuz konuşanları asla takmadı, dostlarının iyi söylemlerini dikkate aldı, her zaman eleştiri kabul etti ama yapamazsın diyenleri asla takmadı. Hakkında yüzlerce kez “bitmiş”, “artık yürüyemez”, “konuşamaz” dendi. Her seferinde geri döndü. Kendi deyimiyle:

“I’m not going to say sorry for being me.”

2. Kendine Özgü Olmak

Ne sesi birine benzer ne sahnesi. Taklit edilemez çünkü kendisi bile çoğu zaman kendini tekrar etmez. Kendine özgü olmak, onun müziğinde olduğu kadar hayat tarzında da temel ilke.

3. Kimseye Zarar Vermiyorsan, Kimseyi İlgilendirmez

Alkol, uyuşturucu, sahne şovları… Tartışmalı tercihler yaptı. Ancak onun felsefesi hep şuydu:

“Ben kendime zarar verdim ama kimseye ‘sen de böyle yaşa’ demedim.”

4. Rahat Olmak

Kendini kasmadan, poz vermeden yaşadı. Sahnedeki haliyle evdeki hali arasında fark yoktu. Reality show The Osbournes sayesinde milyonlar onun ne kadar ‘gerçek’ olduğunu gördü.

5. Standartlara Uymaya Çalışmamak

Konvansiyonel başarı ölçütlerine uymadı. Akıllı görünmedi, ‘iyi örnek’ olmadı, düzgün konuşmadı. Ama tüm bu “uyumsuzluklar” onun kimliğini oluşturdu.

6. Nerede Olduğun Değil, Nereye Gittiğin Önemlidir

Kariyerinde düştü, kovuldu, dalga geçildi. Ama her seferinde tekrar yola çıktı. Asla geldiği noktaya takılı kalmadı, ileri baktı.

7. Destekleyen Biri Varsa Ne Güzel, Yoksa Da Devam Et

Sharon Osbourne onun en büyük destekçisi oldu. Ama ilk çıkışında tek başınaydı. Hayat sana destek sunmazsa bile yoluna devam etmelisin fikri, onun yaşamında sık sık karşımıza çıkar.

8. Pes Etmemek

Parkinson hastalığı, yaşlılık, fiziksel düşüşler… Turneleri iptal etse de müziği bırakmadı.

“The show must go on… even if I crawl.”

9. Özgün Olmak

Ne yazdığı müzik, ne giydiği kıyafet, ne de söylediği sözler başkasına benzer. Her şeyinde kendi imzası vardır. Ve o imza, kopyalanamaz.

10. Zamanı Geldiğinde Bırakmayı Bil

Ozzy Osbourne, ölümünden yalnızca iki hafta önce, tüm sağlık sorunlarına rağmen doğup büyüdüğü topraklarda bir kez daha sahneye çıkmak ve son kez şarkı söylemek için her şeyini ortaya koydu. Yıllarca sahnelerde olup bir müzik kültürüne yön verdikten sonra altı yıl boyunca yatalak yatmak, onun için bir vedaya yakışır bir son değildi.

Ve öyle de yaptı: Sahneye çıktı, tüm dünyaya şarkılarını söyledi, seyircileriyle göz göze geldi. O an, sadece bir konser değil; bir veda töreniydi.

Konserden yalnızca iki hafta sonra, sessizce bu dünyadan göçtü.

O, ne zaman durması gerektiğini bilen ama asla hırsından vazgeçmeyen biriydi. Gitmeyi de, sahnede kalmayı da kendi seçti.

Ve şimdi o yok. Ama ardında yalnızca müzik değil, bir yaşam dersi bıraktı: Kendi gibi yaşa, kendi gibi git.

🎶 Müziği ve Kültürel Etkisi

Ozzy yalnızca bir sanatçı değil, aynı zamanda bir altkültürün bayrağını taşıyan figürdür. Black Sabbath ile başlayan yolculuk, “Crazy Train”, “Mr. Crowley”, “No More Tears” gibi solo parçalarla devam etti. Gitaristler Randy Rhoads ve Zakk Wylde gibi isimlerle çalışarak müzik tarihine yön verdi.

Onun etkisi, sadece müzikle sınırlı değil; moda, popüler kültür, hatta psikolojik direnç kavramlarında bile iz bırakmıştır. Antikahraman figürünü modern dünyaya taşıdı.

📺 Reality TV ile Değişen İmajı: Ozzy Ev Hali

2000’lerin başında yayınlanan The Osbournes, Ozzy’i “aile babası” olarak tanıttı. Delilik, uyuşturucu ve kaosun ötesinde bir insan; sabah kahvaltısında ayakkabısını bulamayan, çocuklarıyla atışan, Sharon’a kahve getiren biri vardı. Ve bu haliyle de çok sevildi. Çünkü o hep gerçekti.

📚 Kaynaklar

Akademik Makaleler ve Üniversite Kaynakları:

• Frith, Simon. Music for Pleasure: Essays in the Sociology of Pop. (University of Edinburgh)

• Weinstein, Deena. Heavy Metal: The Music and Its Culture. (DePaul University)

• University of Liverpool – Popular Music Studies Programme

• Columbia University – Counterculture and the Music Industry

• Harvard Extension School – Music and Identity in Contemporary Culture

• UCLA – Rock and Rebellion: A Cultural History

Kitaplar:

• Ozzy Osbourne, I Am Ozzy (Oto-biyografi)

• Mick Wall, Black Sabbath: Symptom of the Universe

• Neil Strauss, The Dirt: Confessions of the World’s Most Notorious Rock Band (özellikle rock felsefesi için iyi bir kaynak)

✊ Son Söz: Kaosun İçinde Anlam Bulmak

Ozzy Osbourne’un hikâyesi, “başarılı olmak için düzgün, planlı, ölçülü olmalısın” diyen her türlü öğretinin karşısında dimdik duran bir istisna. Onun hayatı bize şunu söylüyor:

“Kendi yolunu çiz. İster sarhoş gibi yürü, ister başkalarının alay konusu ol… Ama yürü. Düşsen bile kalk. Çünkü bu dünya, düşmeyenlerden çok, düşüp yeniden kalkmayı öğrenenleri hatırlıyor.”

Dünya değişir, insanlar değişir. Ama kendine sadık kalmayı başaranlar, hiç ölmez. Tıpkı Ozzy gibi.

Ozzy anısına…

Tarih, çoğu zaman kazananların yazdığı bir hikâyedir. Ancak kazanan kimdir? Tarım Devrimi ile birlikte insanlık daha düzenli, daha üretken ve daha “medenî” bir hayata geçti denir. Yuval Noah Harari ise Sapiens kitabında bu anlatıya karşı çıkar: Tarım Devrimi, bir ilerleme değil, insanlık için bir tuzaktı. Daha çok çalıştık, daha az özgürdük, daha hasta ve daha yorgunduk. Harari’nin bu “büyük aldatmaca” tespiti bugün kulağa fazla dramatik gelebilir ama modern şehir hayatına baktığımızda bu sözler neredeyse kehanet gibi yankılanıyor.

Bugün buğday tarlalarının yerini ekranlarımızda ışıltılı hayatlar paylaşan influencer’lar aldı. Eskiden toprağın kölesiydik, şimdi de algoritmaların ve trendlerin. İnsanlar AVM’lerde, brunch mekanlarında, partilerde koştur koştur bir şeylere yetişmeye çalışıyor; ama aslında en çok kendilerinden uzaklaşıyor. Sanki hayatı yaşamak değil, yaşadığını göstermek değerli artık.

İnsanlar günümüzde yediklerini, içtiklerini, gezdiklerini, yapmacık anlarını paylaşmaktan kaçınmıyor. Finalde konu mahremiyeti bile aşmış olabiliyor bazen. Günümüzde pek çok gencin hevesi bile çalışıp bir konuda yetkin bir uzman olmak yerine influencer olup kolay yoldan ünlü olmak, para kazanmak.

Tüketimin Yeni Tanrıları: AVM’ler, Influencerlar ve Takip Edilen Hayatlar

Bugünün insanı doğayla bağ kurmak yerine ekranla bağ kuruyor. Modern şehir hayatında “ne giydiğin” değil, “nerede giyip story attığın” önemli. AVM’ler artık alışveriş yerinden çok birer tapınağa dönüştü; influencerlar ise yeni nesil ruhani liderler gibi. Ne yiyeceğimiz, nerede kahve içeceğimiz, hangi müzeye gideceğimiz ya da ne zaman ara vermemiz gerektiği bile onların önerilerine göre şekilleniyor. Kendi bedenimizi bile onlar gibi şekillendirmeye çalışıyoruz.

İnsanlar belki hiç gitmeyecekleri ülkelerin kahvaltılarını tüketiyor, “keşfet”e düşmek için üç filtreden geçen yüzleriyle samimiyet arıyor. Ve tüm bunları “kendileri” gibi görünmek adına yapıyorlar. Oysa giderek aynılaşıyoruz. Aynı tabaklar, aynı kafeler, aynı pozlar. Modern hayat bir özgürlük hikâyesi değil, kopyala-yapıştır bir kaos artık.

Ve farkında olmadan hepimiz bir başka Harari gerçekliğine çekiliyoruz: Biz tarımı kontrol etmedik, buğday bizi şekillendirdi. Şimdi de biz sosyal medyayı yönettiğimizi sanıyoruz, oysa algoritmalar bizi yönlendiriyor. Story atmazsak sanki var olmamışız gibi. “Anı yaşamak” için önce kayıt tuşuna basmamız gerekiyor. Ne garip bir ironi.

Var Olmak İçin Satın Al: Fight Club’ın Gerçekleşen Kehaneti

“Sahip olduğun eşyalar, sonunda sana sahip olur.”

— Fight Club

David Fincher’ın kült klasiği Fight Club, ilk bakışta bir öfke, erkeklik ve anarşi hikâyesi gibi görünür. Ama biraz dikkatle izleyen herkes şunu fark eder: Asıl hikâye kimliğini tüketimle tanımlayan insanın çöküşüdür. Filmin isimsiz ana karakteri, IKEA kataloglarıyla döşediği bir evde yaşıyor ama kendisini hiç “yaşar” gibi hissetmiyor. Çünkü kendi kararlarını değil, sistemin ona sattığı hayatı yaşıyor.

Bugün de aynı döngüdeyiz. “Minimalist” yaşamak için alışveriş yapıyoruz. Doğal görünmek için filtre uyguluyoruz. Kendi ihtiyaçlarımızı değil, trendleri takip ediyoruz. Kendimize bir soru sormuyoruz: Ben gerçekten bunu istiyor muyum, yoksa bu bana ‘gösterildiği’ için mi istiyorum?

Giydiğimiz markalar, gittiğimiz konserler, tattığımız tabaklar kim olduğumuzu tanımlamaya başladı. Ve bu tanımların hiçbiri kendimize ait değil. Harari’nin dediği gibi “hayalî düzenlere” tapıyoruz. Bu düzenin adı artık “özgürlük” değil, “özgür gibi hissettirilmiş tüketici.”

Fight Club’daki Tyler Durden’in isyanı, bugünkü pasif agresif mutsuz şehir insanının çığlığı oldu:

“Sistemin bize dayattığı her şeye sahip olduk ama hâlâ eksik hissediyoruz.”

Gerçek Hayat Nerede Başlıyor? Wi-Fi Yoksa mı Başlıyor?

Sabah uyanır uyanmaz elimiz telefona gidiyor. Kahvaltı yapmadan önce bildirimlere, mesajlara ve algoritmaların önümüze serdiği sonsuz içeriğe göz atıyoruz. Hâlâ gözümüz mahmurken ilk uyarıyı alıyoruz: “Bir şeyler kaçırıyor olabilirsin.” Oysa neyi kaçırıyoruz? Gerçekten yaşanması gereken bir hayatı mı, yoksa bize yaşanması gerektiği gösterilen bir hayatı mı?

Doğadan kopuş, Harari’nin tarif ettiği gibi, sadece tarımla başlamadı; bugün ekranla tamamlandı. Artık doğa, organik bir ihtiyaç değil; arada bir “detox kampı” temalı hafta sonlarına sığdırılan bir dekor. Sessizlik ise huzur değil, korkulması gereken bir boşluk gibi. Çünkü sessizlikte yüzleşiyoruz. Kendi iç sesimizle, gerçek ihtiyaçlarımızla, bastırdığımız yorgunlukla, yalnızlıkla…

Ama biz ne yapıyoruz? Bir etkinlik buluyoruz. Bir story paylaşıyoruz. “Yaşadık” diyebilmek için bir kanıt bırakıyoruz. O anı hissetmek yerine, başkalarının görmesini istiyoruz. Belki de gerçek hayat, o kanıta ihtiyaç duymadığımız yerde başlıyordur. Belki de “wifi çekmiyor” cümlesinin geçtiği yerler, ilk kez gerçekten nefes alabildiğimiz yerlerdir.

Fight Club’da olduğu gibi kimliklerimizi yeniden tanımlamak mümkün. Sistemin dışına çıkmadan sisteme direnmek mümkün değil belki ama sistemin bizi nasıl tanımladığını fark ettiğimiz anda, o zincirin ilk halkası çatlıyor.

Evcilleştirilmiş İnsanlıktan Kurtulmak Mümkün mü?

İnsanlık tarihinin kırılma anı olarak görülen Tarım Devrimi, Harari’ye göre bir “evcilleştirme operasyonuydu.” İnsan toprağı kontrol ettiğini sanarken, aslında toprağın ihtiyaçlarına göre yaşayan bir tür hâline geldi. Aynı durum bugün de geçerli. Şehirli yaşamın ışıklı tabelaları, influencerların hayat taklitleri, AVM’lerdeki indirime girmiş anlamlar arasında kendi doğamızı unuttuk. Artık ne istediğimizi bilmiyoruz; yalnızca gösterilenleri arzuluyoruz.

Oysa insan, doğası gereği hissedebilen, sorgulayabilen ve seçebilen bir varlık. Bu kabiliyetlerini yeniden hatırladığı anda, döngü kırılabilir. Ama bunun için önce şunu fark etmesi gerekiyor: Modern dünya, seçim yapma özgürlüğü sunmaz. Sana seçenek sunar, sonra onların arasından “özgürce” seçim yaptığını hissettirir.

Harari’nin sözünü ettiği “aldatmaca”, sadece geçmişe ait değil; hâlâ devam ediyor. Ve Fight Club’daki Tyler Durden’in öfkesinde saklı olan gerçek hâlâ güncel:

“Kendini işinle tanımlama. Sahip olduğun arabayla ya da banka hesabınla da değil. Sen tükettiğin şeyler değilsin.”

Bu yazı bir çözüm reçetesi değil. Ama bir farkındalık çağrısı olabilir. Belki bir sonraki hafta sonu, sadece kendin için bir şey yaparsın. Sırf paylaşmak zorunda olmadığın için değerli olan bir an yaşarsın. O an belki küçük, belki sessiz olur. Ama sahici olur.

Ve belki de o an, gerçek hayatın başladığı yerdir.

Kaynakça

1. Harari, Yuval Noah. Sapiens: A Brief History of Humankind. Harper, 2015.

2. Bauman, Zygmunt. Tüketim Toplumu. Ayrıntı Yayınları, 2017.

3. Han, Byung-Chul. Yorgunluk Toplumu. Sel Yayıncılık, 2019.

4. Kasser, Tim. The High Price of Materialism. MIT Press, 2002.

5. University of Oxford – School of Anthropology & Museum Ethnography.

“Escaping the Algorithm: Identity Formation in the Age of Influencer Culture.”

Journal of Consumer Culture, 2021.

6. University of Amsterdam – Faculty of Social and Behavioural Sciences.

“Consumerism as the New Religion: Shopping, Belonging, and Anxiety.”

International Journal of Cultural Studies, 2020.

7. University of California, Berkeley – Media Studies Department.

“Fight Club and the Crisis of Modern Masculinity.”

Media, Culture & Society, 2019.

8. University of Cambridge – Faculty of Philosophy.

“Freedom in a Market Society: The Illusion of Choice.”

Philosophy & Public Affairs, 2022.

Temizliğin ardındaki görünmeyen hayatı keşfetmeye hazır mısınız?

Valla hazır değilseniz de çok geç artık çünkü bu yazıyı yazdım, olan oldu. Bu bir bilimsel ya da tıbbi bir yazı değil o yüzden o açıdan değerlendirmeyin ancak dersimi de çalışıp geldim onu da unutmayın. 4/4 ile rekor ortalamayla mezun olmuş biri olarak dersimi çalıştığımdan emin olabilirsiniz. 

Mikrop Korkusunun Evrimi ve Toplumsal Algı

Elini yıkamadan yemek yiyen birini gördüğümüzde içimizden geçen ilk tepki genellikle net olur: “İğrenç.” Temizlik, neredeyse tüm kültürlerde erdem sayılırken, mikrobiyal yaşam da çoğu zaman hastalıkla eş tutulur. Ancak bu refleksin, sandığımız kadar biyolojik değil; büyük oranda kültürel ve sosyolojik olduğunu hiç düşündük mü?

Lavaboda sıraya girdiğimiz bir ortamda hâlâ sıkça gördüğümüz bir davranış var: Lavabodan çıkan ama sabuna dokunmadan, sadece ellerini ıslatarak çıkan bireyler. Sanki musluğun değdiği su, tüm mikropları sihirli bir şekilde yok ediyormuş gibi… Bu davranışın arkasında, görünmek uğruna yapılan temizlik ritüelleri var ama içerikte hijyen yok. Bu tiplerin elinden paketli çikolata bile alınmaz, yenmez.

Pandemiyle birlikte bu durum büyük ölçüde değişti. COVID-19, ellerimizi yıkamanın yalnızca kişisel hijyen değil, toplumsal bir sorumluluk olduğunu da öğretti. Sabunla 20 saniye kuralı, kolonya ritüeli, her yere taşınan el dezenfektanları… Ya McDonalds bile reklam yaptı ya ellerinizi yıkayın diye daha ne desinler. Ama bu yeni hijyen devrimi, mikropların tümünün düşman olduğu gibi hatalı bir anlayışı da beraberinde getirdi.

Mikrobiyota Nedir? Biz Kimle Yaşıyoruz?

Şimdi bizi biz yapan bazı minnak unsurlar var bunlara vücudumuzda yaşayan bakteriler, mantarlar, virüsler ve diğer mikroorganizmaların tümüne mikrobiyota denir. Bunlar sadece bağırsaklarımızda değil; cildimizde, burnumuzda, akciğerimizde, hatta gözümüzde bile yaşar. Bu canlılar, sindirim, bağışıklık, hormon dengesi ve nörolojik işlevlerle yakından ilişkilidir (Lynch & Pedersen, 2016). Yattığın yastıktan, giydiğin çoraba kadar her yerde var bunlar. Hatta şöyle diyim, ter kokusu diyorsunuz ya normalde ter kokan bir sıvı değil senin organizmaların koku yapıyor dostum.

İnsan vücudu, yaklaşık 30 trilyon insan hücresi ve 39 trilyon mikrobiyal hücre barındırır (Sender et al., 2016). Yani mikrop değiliz ama mikroplarla “beraber yaşayan” bir organizmayız. Ve bu yaşam birlikteliği, biz fark etmeden bizim yerimize kararlar alıyor: Ne kadar kilo alacağımızdan tutun, depresyona girip girmeyeceğimize kadar. Hatta sevgili Barış Özcan’ın da bununla ilgili bir videosu var kaynakçaya bırakıcam izleyin kültürlenin biraz. Hatta şöyle diyim çok severek yediğimiz yoğurt gıdası tam bir bakteri çorbasıdır, ama tabi okumazsanız bilmezsiniz böyle şeyleri sonra da Alpercan kardeşiniz anlatmak zorunda kalır böyle ukala ukala.

Hijyen Hipotezi: Fazla Temizlik Hasta Eder mi?

David Strachan’ın 1989 yılında ortaya attığı Hijyen Hipotezi, modern toplumlarda alerjik ve otoimmün hastalıkların artışını açıklamak için öne sürüldü. Temizliğin aşırılığı, çocukların bağışıklık sistemini eğitecek kadar mikroorganizmaya maruz kalamamasına neden oluyor (Strachan, 1989). Sonrasında ne oluyor? Çocuğun gelişim döneminde vücut o organizmalarla karşılaşmadığı için daha zayıf, güçsüz ve dayanıksız oluyor. Sonra diyorsun ki “benim çocuğum da çok narin hemen hasta oluyor” aynen kanka haklısın. Kişi gelişim döneminde ne kadar organizmalara kısıtlı seviyede maruz kalırsa hastalıkları atlatma döneminde bağışıklığının geliştirdiği antikor ve savunma hücreleri o organizma cinslerine ona göre dayanıklılık geliştirir bunun sonucunda da gelecekte narin değil sürekli hasta olmayan dayanıklı bir çocuğun olmuş olur abla.

Örneğin, Batı Avrupa ülkelerinde astım ve alerji oranları, Doğu Avrupa’ya göre çok daha yüksek. Kırsalda, hayvanlarla iç içe büyüyen çocuklar, apartman dairelerinde büyüyen yaşıtlarına göre çok daha dirençli bir bağışıklık sistemine sahip olabiliyor (Rook, 2012). Kuzey ülkelerinde bebekken soğuğa maruz bırakılan bebeklerin büyüdüklerinde daha zor hasta olmalarını da buna örnek verebiliriz ya da sürekli bir hijyen ortamında kimyasallarla temas eden çocukların daha çok alerjik bünyeye sahip olduklarını örnek verebiliriz.

Modern toplumlarda insanlar, mikropların “hiçbir zaman iyi bir şey” olmadığını sanıyor. Oysa biz mikroplarla savaşmak değil, onlarla uyum içinde yaşamak zorundayız. Yoksa nanaylarız.

Kültürel Pratikler ve Mikrop Algısı: Kırsal mı, Kentsel mi?

Toplumdan topluma mikrop algısı değişir. Bazı kültürlerde çocukların toprakta oynaması teşvik edilirken, bazı anneler çocuklarının ellerini her dakika kolonya ile siler. Türkiye’de “Bağışıklığı güçlensin diye üstüne ceket giydirmem” diyen babaannelerle, “Hemen antibiyotik başlayalım” diyen ebeveynler aynı sofrada buluşabilir.

Kırsalda büyüyen bireylerin “biz çamurda büyüdük, bir şey olmadı” sözleri boşuna değil. Bilim de bunu destekliyor. Nature Reviews Immunology dergisinde yayımlanan bir araştırmada, toprakla temas eden çocukların bağışıklık sistemlerinin daha çeşitlenmiş T-hücreleri geliştirdiği gösterilmiş (Rook, 2012).

Şehirli steril yaşam, doğanın sunduğu mikrobiyal zenginliği bastırıyor. Modern hayatın çamaşır sularında boğulan bu mikro dünyası, biz fark etmeden ruhsal ve bedensel sağlığımızı etkiliyor.

Pandemi Dönemi: Temizlik Takıntısından Mikrop Paranoyasına

COVID-19 pandemisi ile birlikte el yıkamak bir halk sağlığı refleksi hâline geldi, kimileri yaptı kimileri yapmadı onu bilemiyoruz maalesef. Bu dönemde doğru sabun kullanımı, temas alanlarının dezenfeksiyonu ve maskeyle birlikte hijyenin önemi konusunda ciddi bir bilinç kazandık. Ancak her alışkanlıkta olduğu gibi burada da uçlara savrulduk. Günde 30 kez ellerini yıkayan bireyler, cildinde egzama ve tahriş gibi sorunlarla karşılaştı.

Pandemi sonrası psikolojide “mikrofobi” (mikrop korkusu) ve “kontaminasyon obsesyonu” gibi kavramlar literatüre yeniden girdi (APA, 2021). Hijyenin gerekliliği başka, paranoyaya dönüşmesi başkadır.

Mikrobiyota ile Nasıl Barışırız?

Mikrobiyal yaşamı dostumuz olarak görmek için:

• Gereksiz antibiyotik kullanımından kaçınmalıyız. (Blaser, 2014)

• Doğaya daha çok temas etmeliyiz. Çocukların bahçede oynamasına, sokakta koşturmasına izin verin.

• Probiyotik ve prebiyotik besinler tüketin. (Yoğurt, kefir, turşu, yulaf, muz, enginar vb.)

• Evcil hayvanlarla yaşamak mikrobiyal çeşitlilik açısından faydalıdır.

• El yıkamak önemlidir ama takıntı olmamalıdır. Özellikle tuvalet sonrası, yemek öncesi sabunla el yıkamak gereklidir. Ama sabah kalkar kalkmaz lavaboyu çamaşır suyuna boğmak mikrobiyotaya ihanettir.

Ee anlattın Alpercan ama Sonuç: Ellerimizi Yıkayalım, Ama Mikrobiyotayı da Koruyalım

Hijyen hayat kurtarır. Bu bir gerçek. Ama aşırı hijyen, yaşamın görünmeyen dostlarını yok eder. Mikrobiyota, bize zarar vermek için değil; bizi yaşatmak için bizimle birliktedir. Elbette ellerimizi yıkayalım. Ancak bunu gerçekten yıkamak için yapalım; sadece sudan geçirip toplum içinde “temiz görünmek” için değil.

Bir dahaki sefere lavabodan çıkan ama ellerini sadece ıslatıp geçen biri olduğunda ona kızmak yerine, acaba bu davranışın altında hangi sosyolojik ya da kültürel kodlar yatıyor, bunu düşünün ve o kişiden usulca uzaklaşın ama sonra mikrobiyotanıza dönüp şöyle deyin: “Ben seninle barıştım.”

Kaynakça

1. Yong, E. (2016). I Contain Multitudes: The Microbes Within Us and a Grander View of Life. HarperCollins.

2. Blaser, M. J. (2014). Missing Microbes: How the Overuse of Antibiotics Is Fueling Our Modern Plagues. Henry Holt and Company.

3. Strachan, D. P. (1989). Hay fever, hygiene, and household size. BMJ, 299(6710), 1259–1260.

4. Rook, G. A. W. (2012). Hygiene hypothesis and autoimmune diseases. Clinical Reviews in Allergy & Immunology, 42, 5–15.

5. Lynch, S. V., & Pedersen, O. (2016). The Human Intestinal Microbiome in Health and Disease. New England Journal of Medicine, 375(24), 2369–2379.

6. Sender, R., Fuchs, S., & Milo, R. (2016). Revised Estimates for the Number of Human and Bacteria Cells in the Body. PLoS Biology, 14(8), e1002533.

7. American Psychological Association. (2021). COVID-19 pandemic triggers increase in OCD symptoms and contamination fears. APA Monitor on Psychology.

8.Youtube, Barış Özcan, 2022, Vücudumuzun yarısından fazlası insan değil!