Kategori: İş ve İnsan

Bu yazı Davranışsal Tutarsızlık, İlişkisel Bölünme ve Narsistik Savunmalar: Zihnin Ekonomisi ve İllüzyonları Üzerine Psikolojik Bir İncelemedir. Sadece kişisel merak ve ilgiden kaynaklı olarak üzerine araştırılmış ve geçmişte okumuş olduğum kitap, makale ve dinlemiş olduğum podcastlerden anımsadıklarıma veya notlarım birlikte bir araya getirilmiştir. Konuya ilgim özelinde yazıyı yazarken kişisel olarak araştırmalarımı derinleştirip dayanak makaleler ve araştırmalar bulma fırsatım oldu. Söz konusu yazı kimseyi hedef almamakla birlikte hassas kalpler için cehennem olan bu dünyada bir amacı olmayan bir yazıdır. Bu yazıda bir amaç aranacaksa o da okuyucuya +1 farklı bir bakış açısı katmaktır. Umarım yazım dilim ve tarzımdan sıkılmadan ve kişiselleştirmeden yazıdan fayda sağlayabilirsiniz kendinize. Yazının kişisel bakış açımı barındırmadığını belirtmek isterim, kişisel düşüncelerim bu tür hassas ve psikolojik konular özelinde kendime saklı tutuğum mahrem alanlardan biridir. Son olarak yazıları artık daha makale tarzı yazmaya çalışıyorum ki yüksek lisans veya gelecekte olası doktora süreçlerimde benim için daha da pratik mahiyetinde olsun. Keyifli okumalar dilerim.

Alana Özgü Sorumluluk ve “Nasıl Yapıyorsa Öyle Yapar” Varsayımının Ampirik Eleştirisi

Gündelik yaşamda, sosyal medyada ve popüler psikoloji söylemlerinde sıklıkla dile getirilen “bir insan bir işi nasıl yapıyorsa her işi öyle yapar” önermesi, bireyin karakter yapısının tüm yaşam alanlarında homojen ve doğrusal bir bütünlük sergilediği varsayımına dayanmaktadır. Hatta bu söylem John Wick filminde bile vardır ve narsist + kişilik bozukluğu olan biri tarafından söylenmektedir. Ancak modern kişilik psikolojisi, davranışsal tutarlılık kavramının bu kadar basit ve geçirgen olmadığını ampirik verilerle ortaya koymaktadır. Karakterin ve özellikle sorumluluk (conscientiousness) eğiliminin her bağlamda aynı kararlılıkla tezahür ettiği iddiası, durumsal değişkenlerin ve motivasyonel önceliklerin göz ardı edilmesinden kaynaklanan temel bir yanılgıdır¹. Yani söz konusu işi düzgün yapmak kişinin motivasyonuyla ya da diğer etkenlerden kaynaklı olabilir. Kişi işi sevmiyordur ama işe motivedir ya da uğruna mücadele ettiğinde elde edeceği kazanımı arzuluyorsa bu hedefte istemediği/sevmediği işi gayet de düzgün yapabilir.

Ekolojik Anlık Değerlendirme (EMA) yöntemleri kullanılarak gerçekleştirilen boylamsal çalışmalar, bireylerin iş yaşamındaki sorumluluk düzeyleri ile ev yaşantısı gibi kişisel alanlardaki özen düzeyleri arasında yalnızca orta düzeyde bir tutarlılık olduğunu saptamıştır². Katılımcıların yaklaşık yarısı, titizlik ve sorumluluk gerektiren davranışları tüm yaşam alanlarına eşit dağıtmak yerine, durumsal taleplere, sosyal beklentilere ve kişisel önceliklere göre stratejik olarak tahsis etmektedir². Bu bağlamda, “işte tembel olan evde de tembeldir” şeklindeki toptancı varsayımlar ampirik gerçeklikle uyuşmamaktadır².

Kişisel alandaki titizlik ile profesyonel alandaki iş yapış şekli arasındaki doğrusal olmayan ilişki, emeğin doğasıyla da yakından ilgilidir. Emeğin ekonomik ve psikolojik dinamikleri incelendiğinde, eğer profesyonel faaliyetler doğası gereği her an keyif alınan ve severek icra edilen eylemler olsaydı, piyasa mekanizmasının bu faaliyetler için maddi bir tazminat (ücret) ödeme gereksinimi duymayacağı açıkça görülür. İş gücünün büyük bir kısmı, mesleklerini derin bir içsel tutkuyla sevmeseler dahi, durumsal güç (situational strength) faktörleri, ekonomik güvence arayışı ve profesyonel sorumluluk bilinciyle görevlerini son derece düzgün ve standartlara uygun olarak yerine getirmektedir². Birey, kişisel hayatında son derece dağınık, düzensiz ve ertelemeci bir yapıya sahip olsa bile, profesyonel sınırların ve performans kriterlerinin net olduğu bir iş ortamında yüksek bir öz-disiplin sergileyebilir². Sorumluluk davranışı, sabit bir mizaç şablonu olmaktan ziyade, bağlama göre aktive edilen dinamik bir adaptasyon mekanizmasıdır². Bu durumda sorgulanacak bazı husular ortaya çıkmaktadır: Çıkar-Menfaat ilişkisi, Etik-Erdem ilişkisi gibi…

Analiz Boyutu	Kişisel / Evsel Alan	Profesyonel / Mesleki Alan
Baskın Motivasyon Kaynağı	İçsel tatmin, kişisel konfor ve özerklik2.	Ekonomik güvence, durumsal güç ve sosyal statü2.
Durumsal Güç Derecesi	Düşük (Sınırlar esnek, dışsal denetim zayıftır)2.	Yüksek (Kurallar katı, performans kriterleri nettir)2.
Sorumluluk Tezahürü	Esnek, duruma bağlı ve kişisel keyfe dayalı2.	Standardize edilmiş, sistematik ve süreklilik arz eden2.
Bilişsel Yük Yönetimi	Serbest bırakma, dinlenme ve enerjiyi koruma odaklı5.	Görev odaklı, sistematik ve yüksek dikkat gerektiren5.

Karakterin ve entelektüel çabanın bütünlüğünü savunan klasik yaklaşımlar, örneğin A.G. Sertillanges’ın yarım yamalak iş yapmaktan kaçınmayı öğütleyen ve “ya bir şeyi tamamen yapın ya da hiç yapmayın” diyen disiplin felsefesi, idealize edilmiş bir adanmışlığı temsil eder⁵. Ancak modern yaşamın getirdiği bilişsel yük, bireyleri enerjilerini seçici kullanmaya zorlamaktadır⁶. Bir alandaki mükemmeliyetçi çaba, başka bir alanda bilinçli bir gevşemeyi ve enerji tasarrufunu zorunlu kılabilmektedir².

İlişkisel Rollerin Bölünmesi: İyi Bir Dost veya Evlat Neden Kötü Bir Sevgili Olabilir?

Kişilik özelliklerinin alanlar arasındaki bu seçici değişkenliği, sosyal ve kişilerarası ilişkiler düzeyinde daha da belirgin bir hal almaktadır. Toplumdaki yaygın inanışın aksine, bir bireyin son derece fedakar bir dost, sorumluluk sahibi bir evlat ya da genel anlamda “iyi bir insan” olması, onun romantik ilişkilerinde de aynı olgunluğu, güvenliği ve başarıyı sergileyeceği anlamına gelmez⁷. Sosyal rollerin bu şekilde bölünmesi, ilişkisel alanların doğasındaki yapısal farklılıklardan kaynaklanmaktadır⁷.

Bağlanma Kuramı (Attachment Theory), bu ilişkisel tutarsızlığı açıklamakta güçlü ampirik (Kaç seferdir ampirik diyorum diye sakın içinizden “ampirik ampirik konuşma” diye dalga geçmeyiniz) kanıtlar sunar⁷. Bireylerin çocukluk döneminde birincil bakım verenleriyle kurdukları etkileşimler doğrultusunda geliştirdikleri İçsel Çalışma Modelleri (Internal Working Models), tek parçalı statik yapılar değildir¹⁰. Aksine, bu zihinsel şemalar hiyerarşik bir ağ şeklinde örgütlenmiştir¹⁰. En üstte ilişkilerin geneline dair inançları barındıran “küresel çalışma modelleri” yer alırken, onun altında belirli ilişki kategorilerine (ebeveynler, akranlar, partnerler) yönelik “alana özgü” (domain-specific) şemalar ve en altta ise hayattaki spesifik kişilere yönelik “ilişkiye özgü” (relationship-specific) şemalar bulunur¹⁰.

İlişkisel Alan	Tehdit ve Savunmasızlık Seviyesi	Baskın Bağlanma Sistemi Tezahürleri
Aile İçi İlişkiler (Evlatlık)	Düşük-Orta (Tarihsel olarak kemikleşmiş, görece daha koşulsuz roller)8.	Güvenli veya kronikleşmiş, öngörülebilir mesafe ayarları7.
Dostluk ve Platonik Akran İlişkileri	Düşük (Sınırlar esnek, beklentiler daha sınırlı ve seçicidir)8.	Yüksek güvenli bağlanma, düşük reddedilme kaygısı8.
Romantik İlişkiler (Sevgililik)	Çok Yüksek (Derin kırılganlık, fiziksel ve duygusal yakınlık entegrasyonu)9.	Kaygılı, kaçıngan veya karmaşık güvensiz bağlanma şemalarının tetiklenmesi7.

Zagreb Üniversitesi bünyesinde yürütülen araştırmalar, bireylerin aile üyeleri ve yakın arkadaşlarıyla kurdukları ilişkilerde, romantik partnerleriyle kurdukları ilişkilere kıyasla anlamlı düzeyde daha yüksek güvenli bağlanma sergilediklerini ortaya koymuştur. Romantik ilişkilerde görülen güvensiz bağlanma örüntüleri (kaygılı veya kaçıngan bağlanma), arkadaşlık ve aile gibi daha az tehdit edici ve duygusal açıdan daha az kırılgan ilişkilerde geliştirilen güvenli bağlanma örüntüleriyle psikolojik olarak telafi edilebilmektedir.

Başka bir ifadeyle, iyi bir arkadaş olmanız ya da aileniz tarafından sevilen ve güvenilen bir evlat olmanız, otomatik olarak iyi bir romantik partner olduğunuz anlamına gelmez. Aynı şekilde, romantik ilişkinizde sergilediğiniz sağlıksız bağlanma örüntülerini iyi bir arkadaş veya iyi bir evlat olmanız ilişkinin içinde telafi edemez. Bu yalnızca kişinin benlik algısını ve psikolojik dengesini kısmen korumasına yardımcı olabilir; ancak romantik ilişkide yaşanan bağlanma sorunlarını ortadan kaldırmaz. Bu noktada psikolojik ya da psikiyatrik destek alınarak kişilik bozukluğu riskleri göz önüne alınmalıdır.

Romantik ilişkilerin diğer platonik ilişkilere göre daha yüksek düzeyde bağlanma kaygısı ve kaçınmasını tetiklemesinin temel sebebi, bu ilişkilerin doğası gereği hem derin bir duygusal yakınlığı hem de cinsellik, fiziksel yakınlık ve bakım verme gibi çoklu biyolojik sistemleri aynı anda aktive etmesidir⁹. Bir dostluk ilişkisinde sınırlar daha esnek ve bağımsızlık alanı daha genişken, romantik ilişkide terk edilme, reddedilme ve hayal kırıklığına uğrama riski çok daha yıkıcı algılanır⁹. Doğal olarak hayvani genlerimiz sebebiyle beynimiz birden fazla tehdit algılamış olur bir anda. Bu nedenle, arkadaşlık ortamında son derece empatik, anlayışlı ve sınırları koruyabilen bir birey, romantik bir ilişkiye adım attığında derinlerde yatan yetersizlik ve sevilmeme kaygıları nedeniyle aşırı kontrolcü, güvensiz, manipülatif veya mesafeli bir partnere dönüşebilmektedir⁷.

Beynin Çoğulcu Yapısı: “Rakipler Takımı” ve Düşünülebilir Düşüncelerin Sınırları

İnsan davranışındaki bu durumsal ve ilişkisel tutarsızlıkların biyolojik temelleri, beynin mimari yapısında yatmaktadır. Sinirbilimci David Eagleman’ın Incognito: Beynin Gizli Hayatı başlıklı kitabında belirttiği üzere, insan bilinci, beynin devasa operasyonlarının üzerinde seyreden küçük bir kaçak yolcudan ibarettir¹⁷. Davranışlarımızın, kararlarımızın ve arzularımızın ezici bir çoğunluğu, bilinçli zihnin erişim izninin bulunmadığı otomatik ve bilinç dışı süreçler tarafından yönetilmektedir¹⁸.

Eagleman, beynin işleyişini doğrusal bir montaj hattından ziyade, bir “Rakipler Takımı” (Team of Rivals) olarak nitelendirir¹⁹. Beynimiz, tek bir merkezden yönetilen homojen bir yapı değil; aynı girdi üzerinde farklı çözümler üreten, birbiriyle sürekli çatışma ve müzakere halinde olan bağımsız alt sistemlerin (rasyonel/analitik sistemler ile duygusal/evrimsel sistemler) oluşturduğu bir pazar yeridir¹⁹. (En basit anlatımla bu yapıyı bir algoritma mantığında düşünebilirsiniz, sadece bir daha dallı budaklı.) Karar alma süreçleri ve nihai davranışsal çıktılar, bu rakip alt sistemlerin kendi aralarındaki mikro düzeydeki rekabetinin ve “seçim mücadelesinin” bir sonucudur¹⁷. Örneğin, bir insanın kısa vadeli dürtüsel arzuları (duygusal sistem) ile uzun vadeli hedefleri (rasyonel sistem) arasındaki çatışma, beynin içindeki bu demokratik mücadelenin somut bir tezahürüdür¹⁹. Bu sinirsel mimari, Eagleman’ın “Düşünülebilir Düşünceler” (The Kind of Thoughts That Are Thinkable) olarak kavramsallaştırdığı gerçeklikle doğrudan ilişkilidir²⁰. İnsanın düşünebileceği düşünceler, algılayabileceği gerçeklikler ve sergileyebileceği davranışlar, beynin fiziksel donanımı ve kimyasal dengesi tarafından sınırlandırılmıştır¹⁸. Beynin fiziksel yapısındaki en ufak bir değişim, bireyin ahlaki yargılarını, kararlarını ve hatta temel kişilik özelliklerini kökten değiştirebilmektedir¹⁸. Erkeklerin göz bebekleri büyümüş kadın fotoğraflarını, bilinçli olarak fark etmeseler dahi evrimsel programlar nedeniyle daha çekici bulmaları, bilinç dışı mekanizmaların davranışları nasıl amansızca yönlendirdiğinin açık bir kanıtıdır¹⁸. Burada ortaya çıkan bir diğer önemli fenomen ise “örtük bencillik” (implicit egotism) eğilimidir¹⁹. İnsan beyni, kendisini andıran, kendi özelliklerini yansıtan nesnelere, insanlara ve durumlara karşı bilinçsiz bir çekim hisseder¹⁹. Bireyler, kendi kusurlarını veya yansıttıkları imajları başkalarında gördüklerinde, bunu kendi benliklerine yapılmış bir tehdit veya onay olarak algılarlar¹⁹. Öğrenme süreçlerinin başlangıcında aktif olan bilinç, eylemler otomatikleştikçe derin nöral devrelerin kontrolüne geçerek devreden çıkar²⁰. Dolayısıyla, bireylerin kendi davranışsal çelişkilerini bilinçli olarak fark edememeleri ve kendilerini her zaman rasyonel ve tutarlı birer aktör olarak görmeleri, beynin derinliklerindeki bu otomatik işleyişin ve bilgi asimetrisinin doğal bir sonucudur¹⁸. O yüzden ilişkiniz ancak tencere kapak misali ise sürdürülebilir ve toksik bir ilişki olmaz.

Zihinsel Ekonomi: En Az Çaba Yasası, Bilişsel Cimrilik ve Çelişki Yönetimi

İnsanın karmaşık sosyal dünyayı algılama, sınıflandırma ve değerlendirme süreçleri, sınırlı bilişsel kaynaklar tarafından kısıtlanır. Sosyal psikolojide “Bilişsel Cimri” (Cognitive Miser) olarak tanımlanan insan zihni, dikkati, zamanı ve mental enerjiyi korumak amacıyla her fırsatta en az direnç gösteren yolu tercih eder²³. Hani dersin ya “ulan bu aslında bu kadar akıllı biri nasıl bunu düşünemedi?” Heh işte bu durum tam olarak bu kısımla ilgili, her zaman karşınızdaki yalan söylemiyordur bazen gerçekten de düşünemiyor olabilir. Bazı beyinler bilişsel olarak cimri değildir bu noktada bu kişilerin fazla detaycı, hiç bir şey gözünden kaçmayan ve her şeyi akıl edebilen insanlar olduklarını görebilirsiniz. Ancak bunlar fazlasıyla azınlık insanlardır. Susan Fiske ve Shelley Taylor tarafından formüle edilen bu kuram, insanların karar alırken rasyonel birer bilim insanı gibi tüm verileri ve olasılıkları titizlikle analiz etmek yerine, şemalara, kalıpyargılara ve zihinsel kısa yollara (heuristics) sığındıklarını savunur²³. Bu eğilimin temelinde “En Az Çaba Yasası” (Law of Least Effort) yatmaktadır⁶. George Kingsley Zipf’in formüle ettiği En Az Çaba İlkesi, bir sistemin veya organizmanın bir amaca ulaşmak için her zaman minimum enerji tüketimi gerektiren yolu seçeceğini belirtir⁶. Daniel Kahneman’ın çift sistemli zihin teorisinde, hızlı, otomatik ve çabasız çalışan Sistem 1, zihnin bir bilişsel cimri olarak hayatta kalmasını sağlayan temel araçtır²³. Analitik, yavaş, yüksek enerji gerektiren ve çalıştırılması iradi çaba isteyen Sistem 2 ise ancak çok zorunlu hallerde veya beklenmedik bir engelle karşılaşıldığında devreye sokulur²³. Bireyler, karmaşık analitik düşünme süreçlerinin getirdiği bilişsel yükten kaçınmak için fiziksel acıya katlanmayı bile tercih edebilmektedir⁶. Eğer ki şimdiye kadar anlattıklarımda zihninizde bir kopukluk olduysa lütfen kaynakçadaki bazı kitapları okuyun, sizlere fazlasıyla katkısı olacaktır kişisel gelişim açısından.

Bilişsel cimrilik, bireylerin kendi tutarsızlıklarıyla yüzleşmelerini engelleyen en önemli zihinsel bariyerdir²³. Kendi inançlarıyla, tutumlarıyla veya eylemleriyle çelişen bir gerçeklikle karşılaşan birey, enerji tüketen analitik bir sorgulama yapmak yerine, bilgiyi çarpıtmayı, görmezden gelmeyi (confirmation bias) veya mevcut şemalarına uydurmayı tercih eder²³. Bu zihinsel tasarruf mekanizması, bireyi karmaşık veri bombardımanından korusa da, önyargıların kemikleşmesine, empati yeteneğinin körelmesine ve kişinin kendi hatalı davranış kalıplarını görememesine yol açar²³.

Leon Festinger’in “Bilişsel Çelişki Kuramı” (Cognitive Dissonance Theory) bağlamında ele alındığında, tutarsız iki bilişin veya bir biliş ile bir davranışın karşı karşıya gelmesi bireyde yoğun bir psikolojik gerilim ve huzursuzluk yaratır²⁹. Bilişsel cimri olan zihin, bu huzursuzluğu azaltmak için rasyonel bir davranış değişikliğine gitmek yerine, çelişkili bilgileri aktif olarak filtreler ve kendi inançlarıyla tutarlı argümanları hatırlar²⁹. Bu süreç, bireyin kendi ahlaki veya ilişkisel kusurlarını rasyonalize ederek “kendini ikna etme” (self-persuasion) mekanizmasını çalıştırmasına ve dolayısıyla kendi iç dünyasında tutarlı, kusursuz bir benlik imajı sürdürmesine hizmet eder²⁹.

Sosyal Pragmatizm ve Karakter Erozyonu: “Ayıya Dayı Demek” ve İzlenim Yönetimi

İnsanın bilişsel cimriliği ve sosyal hayatta kalma dürtüsü, makyavelist ve pragmatik sosyal stratejilerin doğmasına zemin hazırlar. Türk kültüründeki “Köprüyü geçene kadar ayıya dayı demek” atasözü, bu pragmatizmin ve durumsal faydacılığın sosyo-psikolojik bir özetidir³¹. Bu ifade, karşılaşılan bir zorluğu (köprüyü) aşmak adına, normal şartlarda saygı duyulmayan veya yabancı olunan bir güce (ayıya) geçici olarak boyun eğmeyi ve saygı göstermeyi (dayı demeyi) öğütler³¹. Ancak bu stratejik kurnazlık, bireysel düzeyde ciddi bir karakter erozyonuna, iki yüzlülüğün normalleşmesine ve ahlaki değerlerin durumsal tercihlere indirgenmesine yol açar³².

Sosyolog Erving Goffman’ın “İzlenim Yönetimi” (Impression Management) ve “Kendini Sunum” (Self-Presentation) teorisi, bu ikiyüzlü uyum mekanizmasını tiyatral bir metaforla açıklar³⁴. Goffman’a göre sosyal yaşam, “ön sahne” (front stage) ve “arka sahne” (backstage) olarak ikiye ayrılır³⁵. Bireyler, ön sahnede izleyicilerin (toplumun, otoritenin, çıkar sağlanan odakların) beklentilerine uygun maskeler takarak dalkavukluk (flattery), görüş birliği sergileme (opinion conformity) ve yaranma (ingratiation) taktikleriyle arzuladıkları sosyal kabulü, statüyü ve gücü elde etmeye çalışırlar³⁴. Gerçek duygu, niyet, eleştiri ve çatışmalar ise arka sahneye hapsedilir³⁵.

A.G. Sertillanges’ın entelektüel ve ahlaki dürüstlük bağlamında dile getirdiği, “İnci satıp kendisi hiç inci takmayan mücevher tüccarlarına güven duyulmaz” yönündeki felsefi ikaz, bu izlenim yönetiminin ve ikiyüzlülüğün sınırlarını çizer⁵. Kendisinde bulunmayan erdemleri, dürüstlüğü ve ilkeli duruşu başkalarına “pazarlayan” fakat kendi özel alanında (arka sahnede) bundan tamamen yoksun olan bireyler, bu sosyal maskelerin ardına sığınırlar⁵.

Zamanla, geçici bir hayatta kalma veya çıkar sağlama stratejisi olarak başlayan bu takiyecilik ve “ayıya dayı deme” alışkanlığı, bilişsel çelişkinin azaltılması amacıyla içselleştirilir³⁰. Birey, sergilediği dalkavukça davranışları rasyonalize etmek için kendi inançlarını da o yönde esnetmeye başlar³⁰. Sonuç olarak, dürüstlük bir erdem olmaktan çıkıp “şartlara bağlı bir tercih” haline gelir ve karakter bütünlüğü tamamen ortadan kalkar³².

Narsistik Savunmalar ve Algı Manipülasyonları: Yansıtma, DARVO ve Sınır Çizme Çelişkisi

İkiyüzlülük, tutarsızlık ve pragmatik rol oynamaları sürdüren, ancak aynı zamanda kendi benlik değerini korumak isteyen bireylerde narsistik savunmalar ön plana çıkar⁴. Narsisizm, popüler inanışın aksine yüksek bir özgüvenden ziyade, derin bir utanç, yetersizlik ve değersizlik hissini perdelemek amacıyla geliştirilmiş aşırı şişirilmiş, kırılgan bir ego savunmasıdır⁴. Narsistik savunma mekanizmalarını kullanan bireyler, William Glasser’ın tanımladığı beş temel insani ihtiyacı empati ve karşılıklılık ilkelerini hiçe sayarak, tamamen kontrol, tahakküm ve imaj yönetimi üzerinden doyurmaya çalışırlar⁴.

Sağlıklı bir ego, sınırların, kuralların, düzenin varlığını kabul eder, yapıcı eleştirileri özümser ve hatalarının sorumluluğunu alır⁴. Buna karşın narsistik savunmalar, sınırları birer tehdit, eleştirileri ise doğrudan benliğe yöneltilmiş yok edici saldırılar olarak algılar³⁸. Bu kırılgan yapıyı korumak adına narsistik birey, iki temel savunma mekanizmasına sığınır: Yansıtma (Projection) ve DARVO⁴⁵.

Sigmund Freud tarafından tanımlanan yansıtma, bireyin kendi iç dünyasında katlanamadığı, kendisiyle bağdaştıramadığı (kendisine yediremediği) olumsuz duygu, düşünce, hata ve kusurları öteki kişiye atfetmesi sürecidir²². Narsist birey, kendi narsistik manipülasyonlarıyla, bencilliğiyle veya ikiyüzlülüğüyle yüzleşemediği için çevresindeki insanları sıklıkla “bencil, çıkarcı veya narsist” olmakla itham eder⁴⁶. Bu ilkel savunma mekanizması, kişinin kendi vicdani sorumluluğundan kaçmasını ve egonun sahte mükemmellik imajını korumasını sağlar⁴⁷. Bu tür kişiler “ben değerliyim” sloganının altına saklanırlar çoğunlukla, halbuki konu değer değildir. Topluma zararı olmayan her insan değerlidir.

Narsistik yansıtmanın en sinsi yönü, projeksiyonların genellikle kurbanın gerçekteki küçük kusurlarını (gölge materyallerini) hedef alması ve “gerçekçi bir niteliğe” bürünmesidir²². Örneğin, her insan zaman zaman bencilce davranabilir; narsist birey bu gerçeği yakalayarak kurbana öyle büyük bir bencillik atfeder ki, kurban kendi gerçekliğini sorgulamaya ve suçluluk hissetmeye başlar narsist birey ise kendini mağdur rolünde gösterir²².

Hesap sorulabilirlik sınırına gelindiğinde ve yansıtma yetersiz kaldığında ise, fail daha saldırgan bir taktik olan DARVO (Deny, Attack, Reverse Victim and Offender – İnkâr Et, Saldır, Mağdur ve Faili Tersine Çevir) mekanizmasını devreye sokar⁴⁵. Jennifer Freyd tarafından tanımlanan bu manipülasyon döngüsü şu adımlardan oluşur:

• İnkâr Et (Deny): Yapılan hatalı eylem veya haksızlık kesin bir dille reddedilir, gaslighting uygulanarak kurbanın hafızası sorgulanır (“Ben asla böyle bir şey demedim”, “Uyduruyorsun”)⁴⁵. Bazı örneklerde ise kişiler hatayı kabul edip sonrasında daha kabullenişleriyle daha da saldırmaya başlarlar “Sözlemesem bilmezdin, kabul ettim ya işte hatamı vb.”
• Saldır (Attack): Hesap sormaya veya sınır çizmeye çalışan kişinin karakterine, akıl sağlığına ve niyetine acımasızca saldırılır (“Sen çok hassassın”, “Amacın beni deli etmek”, “Her şeyi sorguluyorsun”, “Her şeyi analiz ediyorsun”)⁴⁸.
• Mağdur ve Faili Tersine Çevir (Reverse Victim and Offender): Fail, kendisini asıl haksızlığa uğrayan, mağdur edilen taraf olarak sunar; gerçek kurbanı ise saldırgan ve tacizci olarak konumlandırır⁴⁵. Bu süreçte “mağduru oynamak” (playing the victim) ve geçmişteki küçük iyi niyet adımlarını abartarak “kahramanı oynamak” (playing the hero) taktikleri bir arada kullanılır⁴⁵.

Bu noktada kritik bir psikolojik soru belirmektedir: Başkalarının manipülasyonlarını eleştirmek, adaletsizlikleri dile getirmek veya bir narsiste karşı sınır çizmek, kişiyi narsist yapar mı? “Her eleştiri haklı değildir” önermesi doğrudur; ancak bu önermeyi narsistik savunmalarla sınır çizme çabası arasındaki farkı netleştirmek için kullanmak gerekir⁴⁴.

Kendini korumak, manipülasyona hayır demek ve adaletsizliği rasyonel argümanlarla eleştirmek narsisizm değil; sağlıklı bir egonun sınır koruma ve özerklik (autonomy) mücadelesidir⁴⁴. Bu nedenle egoist olmak kötü bir şey değildir tabii egonun ne olduğunu biliyorsanız ancak Twitter’dan öğrendiyseniz (evet hala X demiyorum) tedaviniz burada değil. Ancak eleştirinin yönü, niyeti ve esnekliği bu ayrımı belirler:

• Sağlıklı Sınır ve Eleştiri: Kendi hatalarını kabul edebilen, eleştirildiğinde rasyonel argümanları dinleyen, amacı karşı tarafı kontrol etmek değil, kendi sınırlarını ve gerçeği korumak olan tutumdur⁴². “Gözlemle ama emme” (observe don’t absorb) mantığıyla hareket ederek narsistin tanımlamalarını reddeder⁵⁴.
• Narsistik Eleştiri (Proaktif Değersizleştirme): Kendi kusurlarını tamamen örtbas etmek amacıyla proaktif olarak başkalarına saldıran, diğer insanlarla olan iletişimini söz konusu muhattabına örnek olarak sunan, yaptığı iyiliği yaptığı davranışa karşılık argüman olarak gösteren, uzlaşmaya ve kendilik yansımasına (self-reflection) kapalı olan, hedef aldığı kişiyi değersizleştirerek kendi üstünlüğünü kanıtlamaya çalışan tutumdur³⁸.

Dolayısıyla, bir kişinin maruz kaldığı DARVO taktiklerini ifşa etmesi ve “sen kendi hatanı bana yansıtıyorsun” diyerek sınır çizmesi, onu narsist yapmaz; bilakis narsistik istismara karşı psikolojik bütünlüğünü korumasını sağlar⁴⁴.

Sonuç: Narsistik Projeksiyonu Aşmak, Kendilik Aynası ve Çeki Düzen Vermek

Peki Alpercan o konudan bu konuya daldan dala atladın, anlattın durdun. Kaç tane referans verdin o’dur bu’dur şu’dur diye nereye vardık? Derseniz işte son kısıma geldik. Ancak bu yazının doğrudan bir sonucu yok maksat ele aldığımız konuları sonuca vardırmak okuyucuyu bir sonuca düşünceye itmek değil okuyucunun bakış açısını, ufkunu genişletmek ve merak duyularını kaşımak. 

Hepimizin az çok bildiği üzere insan psikolojisi, monolitik bir tutarlılık sergilemeyen, durumsal dinamiklerle şekillenen esnek ve çoğulcu bir yapıya sahiptir. Bireylerin iş yaşamındaki disiplini ile özel yaşamlarındaki düzensizliği ya da harika bir dost olmaları ile yetersiz bir eş olmaları arasındaki çelişkiler, beynin “rakipler takımı” olarak adlandırılan hiyerarşik yapısının ve alana özgü bağlanma şemalarının doğal bir sonucudur².

Zihnin bilişsel kaynakları koruma amacıyla sığındığı “bilişsel cimrilik” ve “en az çaba yasası”, insanı her ne kadar pratik kısa yollara ve “ayıya dayı demek” gibi durumsal pragmatizmlere yöneltse de; bu durum rasyonalize edilip içselleştirildiğinde karakter erozyonuna ve derin narsistik savunmalara yol açmaktadır²³. Kendinde bulunmayan erdemlerin ticaretini yapan, ancak bu erdemleri kendi hayatında taşımayan birey, kendi içsel boşluğunu ve utancını gizlemek amacıyla en kolay yolu seçerek yansıtma ve DARVO silahlarına sarılmaktadır⁵.

Başkalarını narsistlikle suçlayıp kendi kusurlarını kabul etmeme huyu, narsistik savunmanın en temel direğidir³⁸. Bu kısır döngüyü kırmanın ve bireysel düzeyde kendine çeki düzen vermenin yegane yolu, “bilişsel cimrilikten” sıyrılarak derin ve dürüst bir kendilik yansıması (self-reflection) ve duygusal dürüstlük geliştirmektir⁹.

Birey, kendi içindeki “rakipler takımının” seslerini, korkularını ve yetersizliklerini dürüstçe kabul ettiğinde, başkalarının sınırlarına saygı duymayı ve yansıtma mekanizmalarını durdurmayı öğrenir⁴. Gerçek psikolojik bütünlük, takınılan kusursuz sosyal maskelerde değil, insanın kendi çelişkileri ve gölge yönleriyle dürüstçe yüzleşebilme olgunluğunda yatmaktadır⁴.

Buraya kadar okuduysanız umarım sizler için faydalı olmuştur, alınganlık yaptığınız konular var ise terapi görmeniz faydalı olacaktır 🙂 

Alıntılanan çalışmalar ve Kaynakça

1. Free Writing Samples | Ace Assignment Aid – See Our Academic Work Quality, https://aceassignmentaid.com/samples
2. (PDF) Lazy at Work, Lazy at Home: An Examination of Behavioral Consistency in Conscientiousness Across Life Domains – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/398152842_Lazy_at_Work_Lazy_at_Home_An_Examination_of_Behavioral_Consistency_in_Conscientiousness_Across_Life_Domains
3. Decision Making and the Avoidance of Cognitive Demand – PMC – NIH, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2970648/
4. Healthy Ego vs. Narcissism: How Glasser’s 5 Needs Reveal the Difference, https://www.christinewaltercoaching.com/post/healthy-ego-vs-narcissism
5. Book Notes: The Intellectual Life by A.G. Sertillanges – The Read Well Podcast, https://thereadwellpodcast.com/book-notes-the-intellectual-life-by-a-g-sertillanges/
6. Law of Least Effort – Psychology Fanatic, https://psychologyfanatic.com/law-of-least-effort/
7. Attachment Styles Explained: Secure, Anxious & Avoidant Relationships, https://www.wellnessdynamics.co.uk/post/attachment-styles-in-relationships
8. Stability of attachment styles across students’ romantic relationships, friendships and family relations, https://hrcak.srce.hr/file/3679
9. Friendship & Attachment: How Your Style Shapes Every Connection, https://www.attachmentproject.com/blog/friendship-and-attachment-styles/
10. changes in global and relationship-specific attachment working models by keely a. dugan the – IDEALS, https://www.ideals.illinois.edu/items/123425/bitstreams/406440/data.pdf
11. Parental attachment, attachment to friends, and well-being among Chilean adolescents and emerging adults – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11524462/
12. (PDF) Consistency and Specificity of Attachments to Parents, Friends, and Romantic Partners in Emerging Adulthood – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/359641807_Consistency_and_Specificity_of_Attachments_to_Parents_Friends_and_Romantic_Partners_in_Emerging_Adulthood
13. Attachment and relationship functioning, https://adultattachment.faculty.ucdavis.edu/wp-content/uploads/sites/66/2015/09/Shaver_2006_Attachment-theory-individual-psychodynamics-and-relationship-functioning.pdf
14. Attachment in adults – wikidoc, https://www.wikidoc.org/index.php/Attachment_in_adults
15. How Attachment Styles Influence Romantic Relationships | Columbia University Department of Psychiatry, https://www.columbiapsychiatry.org/news/how-attachment-styles-influence-romantic-relationships
16. How Attachment Styles Influence Relationships – Khiron Clinics, https://khironclinics.com/blog/how-attachment-styles-influence-relationships/
17. Incognito – David Eagleman – 1000Kitap, https://1000kitap.com/kitap/incognito–197831?hl=tr
18. INCOGNITO, https://fatimekerimli.files.wordpress.com/2016/09/david-eagleman-incognito.pdf
19. Book Summary: Incognito by David Eagleman – James Clear, https://jamesclear.com/book-summaries/incognito
20. INCOGNITO (Beynin Gizli Hayatı)-David EAGLEMAN Derleyen: Halit YILDIRIM 15 Aralık 2013 Kafamın İçinde Biri Var Ama O Ben, http://www.ozetkitap.com/kitaplar/beynin_gizli_hayati.pdf
21. Incognito Summary: Who Controls Your Mind? (Eagleman) – The Power Moves, https://thepowermoves.com/incognito-david-eagleman/
22. Projection: How Narcissists Attribute Their Behavior to You – Annie Wright, https://anniewright.com/projection-narcissist/
23. The Cognitive Miser: Why Our Mind Chooses the Easy Way – Radek Kolacki – Blog UX | UI, https://kolacki.eu/en/research/the-cognitive-miser-why-our-mind-chooses-the-easy-way/
24. Cognitive miser – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Cognitive_miser
25. Bilişsel cimrilik kavramına yönelik sistematik bir inceleme – DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/pub/kitod/article/1767634
26. Cognitive Psychology for UX: The Principle of Least Effort | UserTesting, https://www.usertesting.com/blog/principle-of-least-effort
27. Principle of least effort – Oxford Reference, https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100346205?d=%2F10.1093%2Foi%2Fauthority.20110803100346205&p=emailAiNhQgxYxQTJc
28. SOSYAL BİLİŞ, https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=36038
29. Cognitive Dissonance Theory | Social Sciences and Humanities | Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/social-sciences-and-humanities/cognitive-dissonance-theory
30. Bilişsel Çelişki: Çelişkiyi Azaltmanın Bedelleri ve Getirile by Yasemin Abayhan on Prezi, https://prezi.com/j1nmshgboidy/bilissel-celiski-celiskiyi-azaltmann-bedelleri-ve-getirile/
31. Kültürün Kökenlerinde Dayı Hukuku – DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1542242
32. “Köprüden geçene kadar ayıya dayı de…” – Haberanaliz, https://www.haberanaliz.net/makale/kopruden-gecene-kadar-ayiya-dayi-de-4295
33. Yeni-takiyecilik dünyasına hoş geldiniz – Gazete Duvar, https://www.gazeteduvar.com.tr/yeni-takiyecilik-dunyasina-hos-geldiniz-makale-1517499
34. Impression management – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Impression_management
35. Impression Management: Erving Goffman Theory – Simply Psychology, https://www.simplypsychology.org/impression-management.html
36. Goffman’s Impression Management – Psychology Fanatic, https://psychologyfanatic.com/impression-management/
37. Impression Management: Festinger’s Study of Cognitive Dissonance, Post-Decision Dissonance & Counterattitudinal Advocacy – Video | Study.com, https://study.com/academy/lesson/video/impression-management-festingers-study-of-cognitive-dissonance-post-decision-dissonance-counterattitudinal-advocacy.html
38. Narcissistic Personality Disorder: Symptoms, Causes, Help – HelpGuide.org, https://www.helpguide.org/mental-health/personality-disorders/narcissistic-personality-disorder
39. “Psychology Works” Fact Sheet: Narcissism, https://cpa.ca/psychology-works-fact-sheet-narcissism/
40. Narcissistic Personality Disorder: A Basic Guide for Providers – Deconstructing Stigma, https://deconstructingstigma.org/npd-provider-guide
41. Identifying Narcissistic Behaviors | Mental Health Treatment, https://newdirectionspgh.com/counseling-blog/identifying-narcissistic-behaviors/
42. Attachment Styles and How They Affect Adult Relationships – HelpGuide.org, https://www.helpguide.org/relationships/social-connection/attachment-and-adult-relationships
43. Understanding Boundaries: Protecting Yourself from Narcissists – free from codependency, https://freefromcodependency.com/2025/09/03/understanding-boundaries-protecting-yourself-from-narcissists/
44. Boundaries: The Best Defense Against Narcissists | Psychology Today, https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-pulse-of-mental-health/202102/boundaries-the-best-defense-against-narcissists
45. DARVO – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/DARVO
46. Narcissistic Projection: 6 Examples & How to Respond – Choosing Therapy, https://www.choosingtherapy.com/narcissist-projection/
47. Psikolojide ‘Yansıtma’ Kavramı – Affekt Mag, https://www.affektmag.com/psikolojide-yansitma
48. How to Handle the DARVO Method – Sentient Counselling, https://sentientcounselling.co.uk/2023/03/21/how-to-handle-the-darvo-method/
49. Narsistlerin Ölümcül Silahlarından Biri olan Yansıtmaya Nasıl Karşı Koyabilirsiniz?, https://kemalsayar.com/haftanin-yazisi/narsistlerin-olumcul-silahlarindan-biri-olan-yansitmaya-nasil-karsi-koyabilirsiniz
50. Psikolojide Yansıtma (Projeksiyon) Nedir? – Healmeup Blog, https://www.healmeup.com/blog/psikolojide-yansitma-projeksiyon-nedir/
51. DARVO Manipulation: How to Spot It, How It Works, and How to Protect Yourself – Harbor Psychiatry & Mental Health, https://harbormentalhealth.com/2025/10/31/darvo-manipulation-how-to-spot-and-protect-yourself/
52. Bir DARVO Rehberi – velvele, https://velvele.net/2021/10/12/bir-darvo-rehberi/
53. Navigating the Narcissistic Defense: The Power of Vulnerability and Boundaries, https://www.theacpgroup.com/blog/navigating-the-narcissistic-defense-the-power-of-vulnerability-and-boundaries
54. Setting Boundaries with a Narcissist – Psych Central, https://psychcentral.com/pro/recovery-expert/2019/08/setting-boundaries-with-a-narcissist
55. Psikolojik Yansıtma (Projeksiyon) Nedir? İnsanlar Kendi Kusurlarını Neden Başkalarına Yansıtırlar? – Evrim Ağacı, https://evrimagaci.org/psikolojik-yansitma-projeksiyon-nedir-insanlar-kendi-kusurlarini-neden-baskalarina-yansitirlar-11936

Şimdi içinizde biraz kültürlü olanlar bunu bir gezi yazısı falan zannedebilir. En baştan söyleyeyim, öyle bir şey değil bu.

Bildiğiniz üzere ülkemizde, iletişim özürlüsü insanlar yüzünden “trip atmak” diye bir kavram uydurulmuş; diğer taraftan da karşısındaki insanı anlama özürlüsü kişiler tarafından fazlasıyla kullanılan sıradan bir tabire dönüşmüştür.

Bu yazıda ben de, madem bu kadar kullanılıyor, biraz olsun kültürlenelim diye oturdum bu konuyu ele aldım.

Bir İletişim Biçimi mi, Algı Körlüğü mü, Duygusal Zorbalık mı?

Burada asıl sorun, baştan söyleyeyim, “trip atanlarda” değil; “trip atıyorsun” diyenlerde.

O yüzden “bak işte ben diyordum, haklıyım zaten” diye okumaya başlayan iletişim özürlüleri varsa, lütfen düzgün okuyup anlamaya çalışsın. Ayrıca kimseye Türkçe dersi verecek hâlim yok.

“Trip atıyor” cümlesi gündelik dilde fazlasıyla rahat kullanılıyor. Bu ifade çoğu zaman konuyu kapatıyor, karşı tarafı ya “fazla hassas” ya da “dramatik” ilan ediyor.

Aslında bu, düpedüz bir duygu istismarı ya da savunma mastürbasyonu.

Bunun bir benzeri de, yersiz yersiz karşısındakini aşağılayıp sonrasında “Ay canım, bozulmuyorsun, kırılmıyorsun dimi?” diyen tiplerdir. Onlara başka bir yazıda değineceğim. Onları merkeze almadan tabii. Kimse o kadar bahse konu olacak kadar değerli değil.

Oysa trip, tek başına bir problem değildir.

Asıl mesele şudur:

Ortada bir kırgınlık, bir gücenme, bir üzülme varken bunun algılanmaması mı söz konusudur, yoksa bu duygular sağlıksız bir biçimde mi ifade edilmektedir?

Bu yazı; trip kavramını yalnızca Türkiye bağlamında değil, farklı kültürlerde nasıl yaşandığı, empati ve algı eksikliğiyle nasıl kesiştiği ve duyguların eleştirilmesinin neden manipülasyon ve duygusal zorbalık sayıldığı üzerinden ele alır.

Ayrıca sadece “sen trip atıyorsun” diye suçlayan tarafı değil; iletişim kurmayıp trip atarak karşı tarafın kendisini anlamasını bekleyen kişileri de ele alacağım. Çünkü bunun bir de cinsiyetçilikle istismar edilen tarafı var.

Erkekler bir şeye bozulduğunda “prenses misin, erkek ol, trip atma” deniyor. Kadınlar aynı durumda “yine gelgitlerin başladı, yersiz trip atıyorsun” diye etiketleniyor.

Kimse kimseyi anlama derdinde değil.

Temel sorun da tam olarak burada başlıyor.

Neyse. Çözeceğiz.

Çözemesek bile ifade edeceğiz.

Trip Nedir?

Net tanımlayalım.

• Üzülmek, evrensel bir duygudur. Sadece insanlara özgü de değildir.

• Kırılmak, bir beklentinin boşa çıkmasıdır.

• Gücenmek, ilişki bağlamında yaşanan incinmedir.

• Trip, bu duyguların açıkça ifade edilemeyip dolaylı yollarla aktarılmasıdır.

Yani üzülmek, kırılmak, gücenmek ve buna bağlı olarak modun düşmesi trip değildir.

Ama bunları dile getirmek yerine içine kapanıp tepki koyuyorsan, evet, bu triptir.

Bu da sağlıksız, duygusal zekâ eksikliğine bağlı bir iletişim sorunudur.

Trip atmak sağlıklı bir iletişim yöntemi değildir.

Ancak tripi “saçmalık” olarak etiketlemek de sorunu çözmez. Çünkü trip, çoğu zaman ifade edilemeyen bir duygunun belirtisidir, sebebi değil.

Sebep ile belirtiyi karıştırmamak gerekir.

İnsanlar Neden Trip Atar?

Psikolojik araştırmalar trip davranışının sıklıkla şu nedenlerle ortaya çıktığını gösterir (merak etmeyin, kaynakları aşağıya ekledim):

• Duyguların açıkça dile getirilmesinin riskli algılanması

• “Anlarsa değer verir” düşüncesi

• Reddedilme veya küçümsenme korkusu

• Çocuklukta öğrenilmiş pasif iletişim kalıpları

Trip, çoğu zaman güç kullanımı değil; duygusal netlikten kaçıştır.

Buradaki psikolojik değerlendirme çok fazla şemayı tetikleyebilir ve haddim de olmayabilir. O yüzden bu kısmı uzatmıyorum. Ama şunu net söyleyeyim:

Eğer bu sorunları yaşadığını hissediyorsan, kahvecide 200–300 TL’ye kahve içmek yerine, gereksiz indirimleri kovalamak yerine, lütfen psikolojik destek al.

Alınmayan her destek önce seni, sonra çevreni kötü etkiler.

Ve evet, Alpercan doğruyu söyler ama acı söyler.

Tripi Hiç Anlayamamak: Masum Bir Durum mu?

Burada kritik bir kırılma noktası var.

Harvard Üniversitesi ve

Yale Üniversitesi tarafından yapılan çalışmalar şunu net biçimde ortaya koyuyor:

Bir kişinin karşısındaki insanın kırıldığını, üzüldüğünü ya da gücendiğini sürekli olarak fark edememesi, basit bir iletişim kazası değildir.

Bu durum çoğunlukla:

• Düşük duygusal zekâ

• Zayıf empati kapasitesi

• Algısal farkındalık eksikliği

ile ilişkilidir.

Özetle; sen kendini yeterince açık ifade ettiysen ve normal bir iletişim düzeyine sahipsen ama hâlâ “trip atıyorsun” diye itham ediliyorsan, o kişiyi hayatından çıkar.

Evet, “şutla” dedim. Argo geldiyse şöyle söyleyeyim: ilişiğini kes, uzaklaş, temasını minimuma indir. Psikolojin için.

Zihin Kuramı ve “Ben Olsam Alınmazdım” Yanılgısı

Cambridge Üniversitesi kaynaklı araştırmalar burada Zihin Kuramı (Theory of Mind) kavramına işaret eder.

Zihin kuramı gelişimi zayıf olan bireyler, karşısındaki insanın kendi zihninden bağımsız bir duygu ve algı dünyası olduğunu içselleştirmekte zorlanır.

Bu yüzden şu cümleler sık duyulur:

• “Ben olsam buna alınmazdım.”

• “Buna üzülünür mü?”

• “Abartıyorsun.”

Bunlar görüş değildir.

Bunlar bilişsel bir sınırlılığın dışavurumudur.

Trip Kültüre Göre Değişir mi?

Evet.

Trip evrensel bir davranış değildir. Kültüre göre biçim değiştirir.

Türkiye

• Dolaylı iletişim yaygındır

• Duygu açıkça söylenmez, ima edilir

• Trip sosyal olarak normalleştirilmiştir (maalesef)

Anglo-Sakson kültür (ABD, İngiltere)

• Duygular doğrudan ifade edilir

• Trip yerine pasif soğuma görülür

• Açık konuşmayan kişi sorunlu kabul edilir

Kuzey Avrupa (Almanya, İskandinav ülkeleri)

• Dolaylı iletişim zayıftır

• Trip çoğunlukla anlaşılmaz

• İma edilen duygu iletişimi koparabilir

Doğu Asya (Japonya, Güney Kore)

• Dolaylı iletişim çok güçlüdür

• Trip benzeri davranışlar uyum adına tolere edilir

• Ancak duygular bastırılır, açık yüzleşme nadirdir

Sonuç net:

Trip evrensel bir duygu değil, kültürel olarak öğrenilmiş bir iletişim biçimidir.

Davranışı Eleştirmek Ayrı, Duyguyu Yargılamak Ayrı

Burada çizgi nettir.

• Davranış eleştirilebilir

• Duygu eleştirilemez

(Eğer mal bir insan değilseniz.)

Stanford Üniversitesi sosyal biliş araştırmalarına göre, duyguların küçümsenmesi veya geçersiz kılınması:

• Duygusal manipülasyon

• Pasif duygusal zorbalık

• İlişkisel güç kullanımı

olarak tanımlanır.

“Abartıyorsun” bir fikir değildir.

Bu cümle, karşı tarafın hissetme hakkını elinden alır.

Gaslighting ile Aynı Yerde Durur

(Aklınıza sakın “Gibi” dizisi gelmesin)

Yale Üniversitesi çalışmalarına göre, duyguların sistematik biçimde eleştirilmesi:

• Kişinin kendi algısından şüphe etmesine

• Duygularını bastırmasına

• İlişkide sessiz geri çekilmeye

neden olur.

Bu bağırarak yapılmaz.

Çoğu zaman sakin, küçümseyici ve üstten bir dille yapılır.

Sonuç: Trip Sorunlu, Ama Körlük Daha Sorunlu

Trip atmak sağlıklı değildir.

Ama tripi, kırgınlığı ve gücenmeyi hiçbir zaman algılayamamak, daha ciddi bir problemdir.

Siz duygusal zekâsı eksik, empati yoksunu ve sevgisiz yetiştirildiniz diye, herkesin aynı duyarsızlıkta olmasını bekleyemezsiniz.

Stanford Üniversitesi verileri şunu söylüyor:

Sağlıklı ilişkilerde:

• Her duygu doğru ifade edilmeyebilir

• Her ima anlaşılmak zorunda değildir

• Ama sürekli empati kuramamak sürdürülebilir değildir

Olgunluk sessizlik değildir.

Olgunluk, duyguyu inkâr etmeden konuşabilmektir.

Not

Sosyal medyada okuduklarınızla, arkadaşlarınızdan duyduklarınızla insanlara laf sokmaya, “taktik” yapmaya çalışmayın.

Bu işler olgunluk değil, yetersizlik göstergesidir.

Kaynakça

Akademik Kurumlar

• Harvard Üniversitesi – Emotional Intelligence & Empathy

• Yale Üniversitesi – Emotional Invalidation & Gaslighting

• Stanford Üniversitesi – Social Cognition & Power Dynamics

• Cambridge Üniversitesi – Theory of Mind Studies

Kitaplar

• Daniel Goleman – Emotional Intelligence

• Paul Bloom – Against Empathy

• Lindsay C. Gibson – Adult Children of Emotionally Immature Parents

Evet biliyorum başlık çok komik. Şimdi “ya Alpercan bu nedir?” Diyor olabilirsiniz ya da “bakalım yine hangi konudan laf sokacak” diyebilirsiniz. Ama gerçekten çevremde çok gördüğün bazı durumlara değinmem lazım çünkü yani artık pes diyorum. Ben mi yaşlanıyorum? Yoksa şimdiki insanlarda gerçekten bir toplumsal çürüme mi var? Anlamadım ama durun bakalım bir değinicez bugün.

Sosyal medyanın bize çok fazla tuhaf şey gösteri ancak ilişkilerle ilgili olarak son zamanlarda görülen şey şu oldu: Herkesin kafasında bir “ideal erkek” var ama kimsenin o adamı görmeye tahammülü yok. Timeline’a bakıyorsun, kadınlar aynı anda hem “işinde gücünde, dürüst bir adam” istiyor hem de “biraz fırlama olsun, yoksa sıkılırım” diyor. Sana mı kaldı Alpercan bu konu? Demeyin gerçekten haftada 3-4 date’e çıkan arkadaşlarım da var hiç sevgilisi olmayan da bu tür durumlardan dolayı. Sadece erkekler için değil kadınlar için de karşında ne istediğini bilmeyen insan sorunu var. Zaten anlayacağınız üzere bu yazının temel konusu “ne istediğini bilmeyen insanlar”.

Peki nasıl olacak bu iş?

👉 Dürüst ama fırlama? Ya da Alımlı ama edepli?

👉 Naif ama aynı zamanda höt höt?

👉 Maço değil ama eril (Bunu bilmeyen salaklar için söylüyorum siz neyi kast ederseniz edin ikisi de aynı anlama geliyor biraz kitap okuyun Türkçeniz gelişsin, Twitter’dan Türkçe öğrenilmez)

👉 Ortamcı olsun ama sağlığına dikkat etsin?

👉 Kaba saba olmasın ama “fazla kibar” da olmasın?

👉 Güzel olsun ama açık giyinmesin? (Sen git bikinili kızları beğen ama bu kıyafetlerin açık diye kadınla laf et salak gibi)

Bir insan bu kadar çelişkili kriterleri aynı bedende nasıl taşısın? Yani şunu yapay zekaya sorsam gerçekten 6 sezon dizi çıkar.

Kahveyle Erkeklik Ölçmek

Son dönemde duyduğum cümleler bunun karikatürü gibi:

• “Latte içen erkek mi olur ya? Erkek dediğin americano içer.”

• “Kot pantolon mu, erkek dediğin kumaş pantolon giyer.”

• “Arkadaş ortamı olmayan erkek mi olur ya?”

Yani erkeğin kahvesi bile maskülenlik ölçüsü haline gelmiş durumda.

👉 Kahveni seçtiğin an erkekliğini de mi seçmiş oluyorsun?

👉 Güvenilir adam latte içti diye güvenilmez mi oluyor?

İşin mizahi tarafı kesinlikle bir yana ancak özellike son zamanlarda çevremde gördüğüm 2000 ve sonrasındaki nesilde gerçekten çok komik şeyler görüyorum, duyuyorum.

Sosyal Medyanın Çelişkisi

Türkiye’de ilişki dinamikleri zaten paradokslarla dolu. Bir kadınla yakınlaşmak istiyorsan önce “niyetinin yakınlaşma olmadığını” ispatlaman lazım. Seks istiyorsan, seks istemediğini kanıtla. Ama kanıtlarsan, ertesi akşam yatağında bulabilirsin kendini. Hatta fenomen uberküloz bununla ilgili video da çekmişti paradoksun goygoyunu yapmak için.

👉 Bir insanın samimiyetini, niyetini bu kadar sınava sokmak sağlıklı mı?

👉 Yoksa sosyal medyanın “herkesi test et” kültürü mü buraya itti bizi?

Sosyal medya bu paradoksları daha da büyütüyor. Çünkü herkes idealini tweet boyutunda yazıyor:

• “Maço istemem ama eril olsun.”

• “Düzgün adam olsun ama çok da düzgün olmasın.”

• “Kendi halinde olsun ama sıkıcı olmasın.”

👉 Bir yandan 4×4 jip isteyen, diğer yandan hibrit motor arayan zihniyetle mi ilişki kuracağız?

Bir de red flag Green flag diye saçmalıklar var o topa hiç girmicem. Ya düzgün birisindir ya değilsindir, kimse ben şerefisizim demez.

Psikoloji ve Sosyolojiden Bakış

Araştırmalar, sosyal medyanın romantik ilişkilerde beklentileri uçlara kaydırdığını gösteriyor. University of Michigan’da yapılan bir çalışmada (Fox, 2014), sosyal medya kullanımının “ideal partner” kavramını abartılı biçimde şekillendirdiği ve gerçek ilişkilerde hayal kırıklığını artırdığı ortaya konmuş. Bak bu araştırma 2014’te yapılmış, yıl olmuş 2025 düşünün ne hale gelmiştir sonuçlar. Güncel sonuçları araştırdım ancak tam olarak ulaşamadım. Gelecek yazılarda benzer konularda yazarsam güncel çalışmaya atıf yaparım.

University of Cambridge’den Bianchi ve arkadaşlarının (2017) araştırması ise sosyal medyada toplumsal cinsiyet stereotiplerinin, partner seçiminde çifte standardı körüklediğini söylüyor. Yani “kıyafetime karışma” diyen biri, daha seni tanımadan kıyafetinden not kırabiliyor. Ya düşünsene zaten Hinge ya da Bumble’da ilk önce tipini kıyafetini beğenirsen ona göre kaydırıyorsun sonrasında kişiliğini tanımaya çalışıyorsun tabi amacın seks değilse o da.

👉 Kıyafetinden not kıran birinin, karakterinden artı puan vereceğine gerçekten inanıyor muyuz?

Eva Illouz, Why Love Hurts (2012) kitabında modern aşkı şöyle açıklar: “Modern aşk, piyasa mantığıyla işler; sürekli daha iyisini aramak, elindekinden şüphe duymak, doyumsuzluğu besler.”

👉 O halde sorun bizde değil, piyasa zihniyetine çevrilmiş ilişkilerde mi?

Sherry Turkle da Alone Together (2011) kitabında sosyal medyanın insanları “bağlantılı ama yalnız” hale getirdiğini vurgular. Herkes birbirine bağlıymış gibi görünürken aslında kimse kimseyi gerçekten görmüyor. “Latte erkeği” de bu görünmezliğin bir ürünü.

Sonuç: Latte İçmeye Devam

Sonuçta toplumun erkekten ne istediği belli değil. Düzgünsen sıkıcısın, fırlamaysan güvenilmezsin, naifsen eziksin, sertsen maçosun. Ne yaparsan yap, birilerinin gözünde “eksiksin.”

👉 Peki erkek dediğin ne olacak? Kahvesinden mi, pantolonundan mı belli olacak?

Benim önerim basit: Latte içmeye devam et. Çünkü asıl “adamlık”, başkasının beklentisine göre kahve seçmemektir. Ve belki de bu çağda en devrimci hareket, kahveni gönlünce içmek kadar küçük bir şeydir.

Yazıya Not: Yazının çoğunluğunda objektif olabilmeye çalışsam da bir erkek olduğum için ancak erkek gözünden çoğunluğu yazmış oldum, burada amacım kimseyi hedef göstermek değil. İnsanların ne istediklerini bilmemeleri durumu kadınlar için de erkekler için de karşılıklı olarak var olan bir durum cinsiyet özelinde bir nitelendirme yapamayız. Buradaki temel konuya odaklanacak olursak bunun da sebebi kişilerin psikolojik algısal sorunları. Bunun için de yapabilinecek şeyler terapiye gitmek, sosyal medya kullanımını sınırlandırmak olabilir. Profesyonel destek almak her zaman iyi olacaktır. Ek olarak kaynakları 2020 ve öncesi seçmemdeki sebep günümüzde çevremdeki insanlarda gördüğüm durumlar ile eski araştırmaların verilerini harmanlamaktı. Güncel araştırmaları incelersem zaten kendi gözlemlerimi destekleyecek algıda seçicilik yapabilirdim, bunun önüne geçmenin en iyi yoldu da bir tık daha eski araştırmalara göz atmaktı ben de onu yaptım açıkçası.

Not: Ben red flag, green flag falan anlamam ben white flag’im İş-Spor-Eğitim üçgeninde koşturup kariyerimi inşaa ediyorum. Hiç bir arayışım da yok.

Kaynakça

• Fox, J. (2014). Romantic Relationship Development in the Age of Facebook: Social Media’s Impact on Romantic Expectations. University of Michigan.

• Bianchi, C., Casale, S., & Cipresso, P. (2017). Gender Stereotypes in Online Dating and Partner Selection. University of Cambridge.

• Illouz, E. (2012). Why Love Hurts: A Sociological Explanation. Polity Press.

• Turkle, S. (2011). Alone Together: Why We Expect More from Technology and Less from Each Other. Basic Books.

• Giddens, A. (1992). The Transformation of Intimacy: Sexuality, Love and Eroticism in Modern Societies. Stanford University Press.

• Bauman, Z. (2003). Liquid Love: On the Frailty of Human Bonds. Polity Press.

Hayatın ilerleyen yıllarda daha hızlı aktığını düşündüğümüz o anlar hepimize tanıdık gelir. Çocukken günler, aylar hatta yıllar bile sonsuz gibi gelirdi. Ancak yaşımız ilerledikçe haftaların nasıl geçtiğini anlamamaya başlarız. Peki neden zaman algımız yaşlandıkça değişiyor? Bunun bilimsel ve psikolojik nedenleri üzerine birçok teori ortaya atılmıştır.

Zaman Algısı ve Yaşın Etkisi

Araştırmalar, beynimizin zaman algısını yaşadığımız deneyimlerin yeniliğiyle ilişkilendirdiğini gösteriyor. Çocukken her şey yenidir; öğrendiğimiz bilgiler, karşılaştığımız insanlar, keşfettiğimiz mekânlar… Ancak yaş ilerledikçe rutinler artar ve beynimiz yeni deneyimlere daha az maruz kalır. Bu da zamanın daha hızlı akıyormuş gibi hissedilmesine neden olur. Oxford Üniversitesi’nin yaptığı bir çalışmada, bireylerin zaman algısının büyük ölçüde deneyim çeşitliliğine bağlı olduğu ve yaşla birlikte monotonluğun arttığı tespit edilmiştir (Kaynak: Oxford University, 2021).

Ancak zaman algısı sadece yaş faktörüne bağlı değildir. Zaman, kişinin içinde bulunduğu koşullara göre de farklı şekillerde hissedilir. Örneğin, hastanede acı çeken bir hasta için zaman geçmek bilmezken, yoğun bir iş temposunda çalışan bir kişi, haftaların nasıl geçtiğini anlamayabilir. Bu noktada Einstein’ın izafiyet teorisine tatlı bir gönderme yapalım: “Beş dakika sıcak bir sobanın üstünde oturursanız, size saatler gibi gelir. Ama güzel bir kadınla sohbet ederseniz, saatler beş dakika gibi geçer. İşte izafiyet budur.” Zaman, içinde bulunduğumuz duruma göre uzayıp kısalabilen subjektif bir deneyimdir.

Teknolojik Gelişmeler ve Hız Algısı

Modern çağda hayatın hızlanmasının bir diğer nedeni, teknolojinin baş döndürücü gelişimidir. Her gün yeni bir buluş, her dakika güncellenen haberler ve her saniye yayılan içeriklerle çevriliyiz. 20. yüzyılın ortalarında, haberlerin yayılması günler veya haftalar sürebilirken, bugün dünyanın bir ucundaki bir olay saniyeler içinde tüm dünyaya duyurulabiliyor. Harvard Üniversitesi’nin 2022’de yaptığı bir araştırmaya göre, dijitalleşmenin yayılmasıyla birlikte bireylerin dikkat süresi giderek kısalıyor ve zaman algıları hızlanıyor (Kaynak: Harvard Business Review, 2022).

Sürekli değişen gündem, bireyleri bir maratona sokuyor. Daha fazlasını bilme, daha hızlı tüketme ve gündemi kaçırmama kaygısı içinde insanlar farkında olmadan kendilerini sonsuz bir koşturmaca içinde buluyorlar. Ancak bu hız, her bireyin aynı tempoda hareket etmesi gerektiği anlamına mı geliyor?

Sosyal Medyanın ve Hızlı Tüketimin Etkisi

Instagram, TikTok, YouTube ve X (Twitter) gibi platformlar, bilgiye erişim hızını artırırken, bireyleri bir “hızlı öğren, hemen tüket, çabuk satın al” döngüsüne sokuyor. Algoritmalar, sürekli yeni içerik sunarak kullanıcıları sayfalarda daha uzun süre tutmaya çalışıyor. Bu durum, bireylerin yaşam tempolarını artırarak, her an bir şeyler yapmaları gerektiği hissini pekiştiriyor.

TikTok’taki birkaç saniyelik videolar, Twitter’daki anlık güncellemeler ve Instagram’daki ‘şimdi ve burada’ paylaşımları, insanların zaman algısını da değiştiriyor. Bir konu hakkında birkaç dakika içinde fikir sahibi olmak mümkün hale gelirken, derinlemesine düşünmek ve sorgulamak giderek zorlaşıyor. Columbia Üniversitesi tarafından yapılan bir araştırma, hızlı tüketilen içeriğin bireylerde “anlam doyumsuzluğu” yarattığını ve uzun vadede dikkat eksikliği, tükenmişlik ve tatminsizlik duygularını artırdığını ortaya koymuştur (Kaynak: Columbia University, 2023).

Bu hızlı tüketim ve beyinde tatmin duygusu yaratma süreci, tıpkı pornografi izlemek ve kısa sürede gerçekçi olmayan hazlar sağlamak ile benzerlik gösterir. Eğer bu tür yapay tatminlerin zararlı olduğu düşünülüyorsa, en hızlı şekilde en çok influence edilen ürünleri satın almak, en popüler yerlere gitmek ve sürekli paylaşım yapmak da benzer bir etkiler zinciri yaratmıyor mu? Sürekli olarak en son trendleri takip etmek, algoritmaların yönlendirdiği tüketim çılgınlığına kapılmak ve başkalarının deneyimlerini taklit etmek, bireyleri farkında olmadan bir bağımlılık döngüsüne sokuyor.

Hızın Bedeli: Tükenmişlik, Stres ve Heves Kaybı

Hızlı yaşam temposunun en büyük sonuçlarından biri tükenmişlik sendromudur. İş dünyasında sürekli yetiştirilmesi gereken projeler, kariyer yarışları ve “ben de yapmalıyım” baskısı, bireyleri uzun vadede yıpratıyor. Günümüz dünyasında bireylerin sadece fiziksel değil, zihinsel olarak da yorulduğu birçok araştırmayla kanıtlanmıştır. Stanford Üniversitesi’nin 2023’te yayınladığı bir makale, sürekli bir yarış içinde olmanın insanların heveslerini azalttığını, tükenmişlik sendromuna yol açtığını ve uzun vadede hayattan aldıkları tatmini düşürdüğünü ortaya koyuyor (Kaynak: Stanford University, 2023).

Bu noktada beyindeki tatmin, zevk ve mutluluk hormonlarının (dopamin, serotonin, oksitosin) hız tüketim alışkanlıkları üzerindeki etkisi de göz ardı edilmemelidir. Hızlı tüketim, dopamin seviyelerini yükselterek anlık bir tatmin sağlarken, uzun vadede bireylerde bir doyumsuzluk yaratır. Zamanla bireyler, sürekli yeni uyarıcılara ihtiyaç duyar hale gelir ve bu da tükenmişlik sendromunun temel taşlarından birini oluşturur. “Ben yeterince hızlı yaşamadım mı?”, “Hayatım elimden kayıp gidiyor mu?” gibi sorgulamalar, bireylerde geç kalmışlık hissiyatı yaratarak kaygıyı artırır.

Maddi Araçlar mı, Hayatın Tadını Çıkarmak mı?

Tüm bu koşuşturmanın içinde unuttuğumuz temel bir gerçek var: Maddi gereksinimler hayatımızın bir parçasıdır, ancak hayatın kendisi değildir. Çalışmak, para kazanmak ve hayatımızı sürdürebilmek için gerekli olsa da, bu unsurlar birer araçtır. Hayat, sadece yetişmesi gereken işlerden, bitirilmesi gereken projelerden ve tüketilmesi gereken içeriklerden ibaret değildir.

Sonuç

Modern çağ, bireyleri hızın içine çeken, sürekli hareket halinde olmalarını dikte eden bir sistem oluşturdu. Ancak bu sistemin içinde bilinçli hareket edebilir, zamanın hızına kapılmadan kendi hızımızı belirleyebiliriz. Hızlı tüketim, bilgi bombardımanı ve sürekli koşturma arasında bir denge kurmak, hayatı gerçekten yaşamak için kritik bir adımdır. Hayat hızlanıyor olabilir, ancak bizler ona yetişmek zorunda değiliz. Çünkü belki de esas mesele, hız değil, anı nasıl yaşadığımızdır.

Kaynakça

1. Oxford University (2021). Time Perception and Cognitive Aging: A Study on Human Perception.
2. Harvard Business Review (2022). The Digital Age and the Acceleration of Time Perception.
3. Columbia University (2023). Fast Consumption and Its Psychological Effects on Modern Society.
4. Stanford University (2023). Burnout and Mental Fatigue in the Digital Era.
5. Einstein, A. (1920). Relativity: The Special and the General Theory.

Bağlanma ve Ayrılma: Beynimizin Vazgeçme Eşiği

İnsan beyni, bağlandığı kişiler, yerler ve deneyimlerden kopma sürecinde karmaşık ve yoğun duygusal tepkiler geliştirir. Beynin en temel mekanizmalarından biri olan bağlanma, dopamin, oksitosin ve serotonin gibi nörotransmitterlerin salgılanmasıyla pekiştirilir. Bu kimyasallar, bireyin bağ kurduğu şeylere karşı derin bir aidiyet hissi oluşturmasına neden olur.

Ancak bu bağlanma süreci, ayrılık söz konusu olduğunda beynin “yoksunluk” tepkisi vermesine neden olur. Araştırmalar, ayrılık acısının beynin fiziksel acıyla ilişkili bölgelerini aktive ettiğini göstermiştir. Bu da, birinden ya da bir şeyden ayrılmanın neden fiziksel acı hissi yaratabileceğini açıklar.

Canlı Devre ve Ayrılık Anında Aşkın Değerinin Artması

David Eagleman‘ın Canlı Devre kitabında da vurgulandığı gibi, insanlar sahiplendikleri şeylerin gerçek değerini, ancak onu kaybetme tehdidiyle karşılaştıklarında fark ederler. Psikolojide bu durum “reaktans” olarak adlandırılır. Bir şeyi kaybetme ihtimaliyle karşılaştığımızda ona olan ilgimiz ve bağlılığımız artar. Bu, ayrılık anlarında eski aşkın neden daha kıymetli göründüğünü de açıklar.

Bu durumun arkasındaki temel nedenlerden biri, belirsizlik ve kayıp hissinin beynin ödül sistemini yeniden değerlendirmesine neden olmasıdır. Bir zamanlar el altında olan ve belki de sıradan görülen bir şey, kaybolduğunda nadir ve çok değerliymiş gibi algılanmaya başlanır. Bu da ayrılık sırasında aşkın neden yoğun bir şekilde hissedildiğini açıklar.

Bunun yanında, ayrılık eşiğinde insanlar geçmişte yaşadıkları kötü deneyimleri göz ardı etme eğilimindedir. Beyin, ayrılık sonrası yaşanan boşluk hissini en aza indirmek için geçmiş deneyimleri seçici bir şekilde hatırlar. Bu nedenle, ilişki içerisindeyken yaşanan olumsuz anılar yerine, iyi anılar ve duygusal bağlar ön plana çıkar. Bu, ayrılığın daha zor ve acı verici hale gelmesine yol açabilir.

Örneğin, bu durum yalnızca romantik ilişkilerde değil, aynı zamanda iş hayatında da kendini gösterir.

İş Yerinden Ayrılma: Beynin Alışkanlık Tuzağı

Uzun yıllar mobbing ve kötü şartlarla çalıştığı bir iş yerinden ayrılmak isteyen biri, tıpkı bir ilişkiden ayrılmak isteyen biri gibi, geçmişte yaşadığı olumsuz deneyimleri göz ardı edebilir. Kimi insanlar, uzun yıllar zorluk çekerek çalıştıkları bir şirkete bağımlı hissederler ve daha iyi bir fırsat bulduklarında bile ayrılma kararsızlığı yaşarlar. Beyin, belirsizliği sevmeyen bir yapıya sahip olduğu için, tanıdık kötü bir ortam, bilinmeyen iyi bir ortamdan daha güvenli hissettirebilir.

Bu durum sadece duygusal değil, ekonomik ve sosyal faktörlerden de etkilenir. Bireyler, mevcut çalışma ortamlarında kazandıkları statü, alıştıkları iş süreçleri ve kurdukları sosyal ilişkileri kaybetme korkusuyla ayrılma kararlarını geciktirebilirler. Ayrıca, yeni bir işe başlamak ve oradaki dinamiklere uyum sağlamak zihinsel ve duygusal açıdan zorlayıcı olabilir. Bu nedenle, birçok çalışan daha iyi bir fırsat bulmasına rağmen mevcut işinde kalmaya devam eder.

Bunun yanı sıra, iş yerinde uzun süre zorluklara katlanan bireylerde bir tür “öğrenilmiş çaresizlik” gelişebilir. Yani, kişi içinde bulunduğu olumsuz koşulları değiştiremeyeceğini düşünerek zamanla o duruma uyum sağlar ve bu uyum, iş yerinden ayrılmayı daha da zorlaştırır. Beynin riskten kaçınma eğilimi nedeniyle, kötü bir ortamı bırakmak yerine, ona alışarak devam etmek daha güvenli bir seçenek olarak görülebilir.

Bu durum Stockholm Sendromu ile benzerlik göstermekle birlikte tam anlamıyla aynı değildir. Stockholm Sendromu, bir rehinenin kendisini esir alan kişiye karşı olumlu duygular geliştirmesini ifade eder. İş yerinden ayrılma durumunda ise bireyler, alışkanlıklar ve belirsizlik korkusu nedeniyle mevcut duruma bağlılık hissederler. Ancak benzer şekilde, kişinin kötü bir deneyime karşı duygusal bağ geliştirmesi ve bunu terk etmekte zorlanması, psikolojik mekanizmalar açısından paralellik gösterebilir.

Sonuç

Beynimizin bağlanma ve ayrılma mekanizması, yaşanan ilişkilerin veya çalıştığımız ortamların değerini ancak kayıp tehdidiyle karşılaştığımızda fark etmemize neden olur. Bunun yanında, ayrılık anında geçmişteki kötü deneyimler hafızanın seçici doğası gereği göz ardı edilir, bu da ayrılığı daha karmaşık hale getirir. İş hayatında da benzer bir süreç yaşanır; kötü şartlarda çalışmış bireyler bile ayrılık aşamasında geçmişi idealize edebilir ve değişimden kaçınabilir. Bu psikolojik fenomeni anlamak, hem ilişkilerimizde hem de iş hayatımızda daha bilinçli kararlar almamıza yardımcı olabilir.

Kaynakça:

• Eagleman, D. (2011). Livewired: The Inside Story of the Ever-Changing Brain. Pantheon Books.
• Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.
• Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1995). “The Need to Belong: Desire for Interpersonal Attachments as a Fundamental Human Motivation.” Psychological Bulletin, 117(3), 497-529.
• Fisher, H. E. (2004). Why We Love: The Nature and Chemistry of Romantic Love. Henry Holt and Company.
• Bowlby, J. (1980). Attachment and Loss: Volume III: Loss, Sadness and Depression. Basic Books.
• Buss, D. M. (2019). Evolutionary Psychology: The New Science of the Mind. Routledge.

İş ve eğitim hayatında karar alırken sıkça karşılaşılan bir tuzak vardır: “Bir bilen”e dayanmak. Eminim bunu herkes yaşamıştır, bir konudan çok eminsinizdir ancak karşınızda gerçekten yetkin olmayan insanlar vardır ve size bu konuda cahilce karşı çıkıp direnirler. Kendi yanlış bilgilerine kendi çocuklarıymış gibi sarılır ve hep savunmaya geçerler ancak siz bildiğiniz şeyi savunmaya geçtiğinizde ise “savunma yapmana gerek yok” diye cevap verirler. Bu tür insanlar karşılarında kendilerinden daha yetkin kişiler gördüklerinde konu özelinde haklı çıkabilmek adına şu hamleyi yaparlar “Bir bilene soralım, X kişisi kaç senedir bu işi yapıyor o baya hakim konuya” ve bu söylemden sonra gidilen o kişi ne derse desin onun dediği “Kaç senedir bu işi yapıyor…” safsatasından dolayı kabul edilir ve yola devam edilir. E peki o sorduğumuz kişi de yanlış biliyorsa ya da yanılıyorsa?

İşte buna “Bir Bilen Safsatası” deniyor. Geçmiş yazılarımda değindiğim bir konuydu hatırlayacağınız üzere. Literatürel olarak bu safsata, bir kişinin görüşlerinin, sırf “uzun yıllara dayanan tecrübesi” olduğu için doğru kabul edilmesi yanılgısıdır. Peki, tecrübe her zaman bilgiyi temsil eder mi?

Tecrübenin Değeri ve Sınırları

Tecrübe, elbette önemlidir; ancak yalnızca yıllara dayalı bir tecrübenin varlığı, bir kişinin alanında güncel bilgiye sahip olduğu anlamına gelmez. Kişinin sürekli  kendisini güncel tutması, kendi gelişimine odaklanması ve çevresinden beslenmeye devam etmesi gerekmektedir. Sadece kriz anlarında araştırma yapıp öğrenim çabasına giren bir kişinin deneyimli olması o kişiyi krizden kurtarınca ilah gibi gösterse de bu kişinin yetkin olduğu anlamına gelmez. Çünkü her zaman bu araştırma ve anlık öğrenim fırsatı söz konusu olmaya bilir, bu nedele kişiler tecrübelerinin altını bilgi ve öğrenimle doldurmadıkça liyakatli şartlarda daha donanımlı kişiler her zaman daha yukarıya çıkacaktır. 

Örneğin, bir kişi 15 yıl boyunca aynı işi yapmış olabilir, ancak bu süre boyunca kendini geliştirmemiş, yenilikleri takip etmemişse bu tecrübenin değeri tartışmalıdır. Çünkü 15 yıl boyunca 15 işi yapmış olması totalde 15 yıllık periyotta 1 aylık işi tekrar tekrar yapmış olması demektir. Eğer ki bu önemli olsa sadece “Antremanlarla Matematik” (Lise ve Üniversite sınavlarına hazırlıkta kullanılan basit ama pratik sağlayan bir Matematik Test/Ders kitabı) kitabı çözen birinin Tıp kazanmasını beklememiz gerekirdi.

• Örnek: Teknolojik gelişmelerle hızla değişen bir sektörde, 5 yıllık bilgi ve donanıma sahip bir çalışanın, 15 yıllık tecrübeye sahip ancak güncellenmemiş bir çalışandan daha etkin olabileceğini görebiliriz.

Üniversiteden kıymetli hocam Tevfik Uyar, Safsatalar kitabında bu yanılgıyı ele alırken, tecrübe ve otoriteye dayalı argümanların çoğu zaman kritik düşüncenin önüne geçtiğini belirtir. Ona göre, bir konuya yalnızca bir otorite figürünün bilgi sahibi olduğu gerekçesiyle güvenmek, bireylerin kendi rasyonel analizlerini yapmasını engeller.

Bilginin Üstünlüğü

Bilgi, tecrübeyi anlamlı kılan temel unsurdur. Bir kişinin “bir işi kaç yıldır yaptığı” değil, “ne kadar doğru yaptığı” ve “sürekli öğrenmeye açık olup olmadığı” değerlendirilmelidir. İşte bu yüzden, bilginin ve kendini geliştirme kapasitesinin liyakat sistemlerinde önceliklendirilmesi hayati önem taşır. Ancak günümüzde iş hayatında ve akademik dünyada bu liyakatı görmemiz gerçekten çok zor, insanlar kendilerinden yaşça küçük kişilerin kendilerinden ya da “sevdikleri” çalışanlardan daha gelişmiş olmasından rahatsız olabiliyor. Akademik dünyada da sözde “Profesör” ya da “Doçent” olmuş kişilerin neredeyse yıllar sürede 1-2 yayın üretirken bir doktora öğrencisinin sürekli üretimde bulunması antipatik olabiliyor.

Burada tabi ki gönül ister ki liyakatli bir yönelim olsun ancak şu anki Y ya da Z kuşağı diye sürekli hal ve tavırlarından şikayet edilen nesilleri yine bugünün Doçentleri, Profesörleri ya da Beyaz yakalı yöneticileri yetiştirdi. Bu farklı bir yazımızın konusu ancak kısaca şunu diyebiliriz diye düşünüyorum: Şikayet edilen teknoloji çağının meraklı ve hınzır neslini, çağın gerisinde kalmış ebeveynler yetiştirdi ve o yüzden kendi yetiştirdiği nesilden bile şikayet edenlerin liyakatsizlik davranması da bir noktaya kadar normal görülebilir çünkü tecrübeli olabilirler ancak yetkin değiller.

Sevgili Hocam Tevfik Uyar’ın Türkçe’ye çevirdiği, Stuart Sutherland’ın, İrrasyonel kitabında, bireylerin genellikle “otorite” figürlerinin görüşlerini sorgusuz sualsiz kabul ettiğini ve bu durumun, hatalı kararlar alınmasına yol açtığını belirtir. Ona göre, “tecrübe” ve “otorite”ye aşırı güvenmek yerine, bireylerin eleştirel düşünceyi ve bilgi temelli karar alma süreçlerini benimsemesi gerekir.

Sutherland’a göre, insanlar rasyonel olmayan kararlar alırken, genellikle geçmiş deneyimlere ve varsayımsal otoritelere gereğinden fazla önem verirler. Bunun yerine, objektif veriler ve güncel bilgiler ışığında hareket edilmelidir.

Eleştirel Düşüncenin Gücü

Eleştirel düşünce, yanlışları sorgulama ve süreçleri iyileştirme fırsatıdır. Bazı yöneticiler eleştiriyi tehdit olarak algılasa da, aslında bu yaklaşım süreçlerin daha verimli hale gelmesine katkı sağlar. Bir de bu kişilerin karakteriyle de ilgili bir durumdur, bazı insanlar daha pasif ya da garantici olabiliyorlar. Bu durumda da onların karar süreçleri daha az risk’e dayalı olabiliyor.

Örneğin, eleştirel düşünen bir çalışan, rutin bir işin daha hızlı ve etkili bir şekilde yapılabileceği yöntemleri önerebilir. Ancak bu durum Yaprak Dökümündeki gibi “Aman Ali Rıza Bey tadımız kaçmasın” feedback’i ile de sonuçlanabilir. Bu tür durumlarda her zaman haddi aşıp hadleri genişletmek ve daha büyük bir vizyon ile iyi sonuçlar çıkartmanın daha doğru olduğu göz ardı edilemez bir gerçek.

Kıymetli büyüğüm, Türkiye’nin en büyük organizatörlerinden olan Ahmet San’ın da dediği gibi “Hiç bir şey imkansız değildir” ve “Her zaman haddinizi bilerek haddinizi aşmanız gerekir büyük işler başarmak için”.

Liyakat: Başarının Temeli

Liyakat, bireylerin yalnızca tecrübelerine değil, bilgilerine, yeteneklerine ve performanslarına göre değerlendirildiği bir sistemdir. Liyakatsizlik, organizasyonlarda verimliliği düşürür ve adaletsizlik hissini artırır. Bu tür yerlerde üniversitelerde de liselerde de iş hayatında da görebileceğiniz üzere bir memuriyet havası söz konusudur ve ahbaplık ilişkisi çok gelişmiştir.

İş hayatında bu asla profesyonel olmayan bir yaklaşımdır ve bunun bir ötesi de nepotizmdir maalesef. Oysa liyakat sistemlerinin güçlü olduğu yerlerde, çalışanların motivasyonu ve organizasyonun başarısı artar ve bu tür şeyler gündem bile olmaz.

Sonuç

“Bir bilen safsatası,” tecrübenin bilgiyle karıştırıldığı ve eleştirel düşüncenin bastırıldığı durumlarda karşımıza çıkar. Bu safsatadan kaçınmak için, bilgiye dayalı değerlendirme sistemlerini benimsemek ve eleştirel düşünceyi teşvik etmek gereklidir. Unutulmamalıdır ki, en doğru kararlar, yalnızca bilgiye değil, aynı zamanda adil bir değerlendirmeye dayanır.

Bu yazı ile ilgili not:

• Bu yazıda kendi görüşüm kesinlikle bulunmamaktadır, tamamen bilimsel veriler üzerinden ilerlenmiştir.
• Geçmişte ve şu anda içinde bulunduğum hiç bir kurumda bu tür durumlarla karşılaşmadım ancak akademik olarak değinilmesi gereken bir konu olduğu için yazma gereği duydum.
• Bu yazı hiç bir kamu ya da özel kuruluşu bağlamamaktadır, tamamen felsefi ve bilimsel algı konusunda bir yazıdır.
• Alınganlık yaptığınız bir konu varsa terapiste başvurmak sizin için faydalı olabilir.
• Bu durumları bir yerde birkaç kez yaşadıysanız ortamdan uzaklaşmayı denemelisiniz.
• Yeni neslin davranışlarını eleştirilken onları yetiştiren neslin, sizin nesliniz olduğunu unutmayın.
• Allah değilseniz, akademi ya da iş hayatında ben ne diyorsam o mantığından çıkın aksi halde “Napolyon Sendromu” yaşabilirsiniz.
• Benim fikrimi sorarsanız, sormayın!

Kaynakça

1. Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.

2. Taleb, N. N. (2012). Antifragile: Things That Gain from Disorder. Random House.

3. Liyakat ve Performans Üzerine Bir Araştırma, TÜBİTAK.

4. İş hayatında eleştirel düşüncenin önemi üzerine yapılan bir araştırma, Journal of Organizational Behavior (2020).

5. Uyar, T. (2020). Safsatalar: Akıl Yürütme Hataları ve Çarpıtmalar.

6. Sutherland, S. (2007). İrrasyonel: Mantık Hatalarımızın Psikolojisi. Domingo Yayınevi.

7. Kurumlarda Girişimcilik ile Sürdürülebilirliği Sağlamak, Harvard Business Review Türkiye (2024).

8. İş’te Davranış Dergisi » Makale » HARVARD BUSİNESS REVİEW TÜRKİYE …

9. Galatasaray Üniversitesi Kariyer Geliştirme Uygulama ve Araştırma Merkezi

Bu hafta sevdiğim bir podcast dizisinde şu ifadeyi duydum: “Senin plansızlığın benim aciliyetim olmamalı.” Açıkçası bu söz, iş dünyasında birçok çalışanın hissettiği ama tam olarak ifade edemediği bir gerçeği çok iyi özetliyor. Ancak bu plansızlık, bazen sadece bireysel değil, yapısal bir sorun haline de gelebiliyor. Bu ifade, aynı zamanda bana değerli hocam Celâl Şengör’ün şu meşhur sözünü hatırlattı: “Senin cahilliğin benim hayatımı etkiliyor.” İş dünyasında bunun bir yansıması da şöyle olabilir: “Senin sorumsuzluğun benim işlerimi aksatıyor.”

Bu konu, ekip dinamikleri üzerinde ciddi etkiler yaratıyor. Özellikle ekipteki bazı kişilerin “yoğunluk” ya da “meşguliyet” bahanesiyle işleri takip etmemesi, diğer ekip üyelerine ek yük oluşturuyor. Bu durum, plansızlık ve sorumsuzluk döngüsünün bir sonucu olarak ortaya çıkıyor ve uzun vadede ekip performansını ciddi şekilde baltalıyor.

Ama şimdiden bir uyarı: Eğer alınganlık konusunda hassassanız ya da her yazılanı kendinize yönelik bir eleştiri olarak algılıyorsanız, bu yazıyı okumak yerine bir terapiste danışmayı düşünebilirsiniz. Çünkü kimse sizin alınganlığınızı çekmek zorunda değil.

Ekip içi sorumluluk paylaşımından iş yükünün doğru yönetimine kadar, bu tür sorunların nedenlerini ve çözüm yollarını tartışırken bilimsel veriler ve akademik kaynaklardan da yararlanacağım. Amacım, bu tür davranışların ekip dinamiklerini nasıl etkilediğini daha geniş bir çerçevede ele almak.

“Meşguliyet” Bahaneleri ve Ekip Dinamikleri

Ekip çalışmasında bireysel sorumluluklar hayati önem taşır. Ancak bazı çalışanlar, “yoğunluk” veya “meşguliyet” bahanesiyle işlerini takip etmez ve bu durum diğer ekip üyelerine ek yük oluşturur. Hepimizin hayatında böyle insanlarla en az bir kez karşılaşmış olduğuna eminim (benim başıma gelse, site kurallarım gereği burada yazmazdım tabii ki!).

Bu tür kişiler genelde sürekli koşturur, oflaya puflaya dolaşır ve aşırı meşgul bir imaj çizer. Mesajlarınıza günler, maillerinize haftalar sonra dönüş yapar ama aynı anda günde 10 kez mola verirler. Siz iş yükü ve kaos içinde boğuşurken, onlar gevşek gevşek dolaşır. Tabii bunlar benim değil, arkadaşlarımın gözlemleri 🙂

Bu tür sorumsuzluklar, ekip içindeki güveni ve iş birliğini ciddi şekilde zedeler. Sosyolog Jonathan Gershuny, meşguliyetin modern iş dünyasında bir statü sembolü haline geldiğini söyler. Ancak bu statü arayışı, çoğu zaman sorumluluklardan kaçmanın bir bahanesi olarak kullanılır. Bunun sonucu olarak, işleri tamamlamak zorunda kalan diğer ekip üyeleri, ekstra stres ve kaygıyla baş başa kalır (Waytz, 2019).

Araştırmalar, bu tür sorumsuz davranışların genellikle şu faktörlerden kaynaklandığını ortaya koyar:

• Zayıf liderlik,
• Açık hedeflerin olmaması,
• Yetersiz iletişim,
• Ve hatta ruhsal eziklik.

Ashforth ve Fried (1988), liderlerin bu tür davranışlara karşı açık ve kararlı bir tutum sergilemesinin ekip içi dengeleri sağlamada kritik olduğunu belirtir. Aksi halde, bu tür kişiler zamanla duygusal manipülasyonlarının işe yaramadığı ve daha disiplinli çalışanlarla bir arada çalışmak zorunda kaldıkları durumlarda ya iş değiştirir ya da işten çıkarılma noktasına gelirler. (Tabi duygusal değil adil bir yöneticiye sahiplerse)

Sorunların Kaynağı: Plansızlık ve Verimsizlik

Araştırmalar, iş yerindeki plansızlık ve verimsizliğin yalnızca bireysel stres yaratmakla kalmayıp ekip düzeyinde de düşük performansa yol açtığını göstermektedir (Cohen ve Birkinshaw, 2011). Plansızlığın neden olduğu bu gergin ortam, iş yerindeki herkese olumsuz şekilde yansır ve maalesef ekip içindeki “arkadaşlık” bağlarını da zayıflatarak kutuplaşmaya ve yıpranmaya neden olabilir.

Görevlerin belirsizliği ve takvimlerdeki düzensizlik, ekip üyelerinin işlerini zamanında teslim etmesini zorlaştırır. Bunun sonucu olarak, bu sorumluluklar genellikle diğer ekip üyelerine yüklenir ve bazı kişilerin omuzlarına ekstra yük bindirir.

Daha da kötüsü, plansızlık kültürü uzun vadede tükenmişlik sendromuna yol açabilir. Dünya Sağlık Örgütü’nün (2021) raporuna göre, aşırı iş yükü ve plansızlık, çalışanların fiziksel ve zihinsel sağlığını ciddi şekilde etkileyen temel faktörlerden biridir. Özellikle belirsizlik, hem iş hem de özel hayatta yıpratıcıdır. Konunun içeriği ne olursa olsun, belirsizlik kaygınızı hafifletmez, aksine artırır.

Bu noktada yöneticilere büyük görev düşmektedir. Yöneticiler, “nabza göre şerbet verme” alışkanlığını bırakmalı ve keskin, adil ve herkese eşit mesafede bir yaklaşım sergilemelidir. Net hedefler ve açık bir liderlik, ekip dinamiklerini güçlendirmenin ve bu tür sorunları önlemenin anahtarıdır.

Çözüm Önerileri: Sistematik Bir Yaklaşım

Bu tür sorunların önüne geçmek için bireyler, ekipler ve organizasyonlar aşağıdaki adımları atabilir:

1. Net Hedefler ve Roller Belirlemek:
   Her bir çalışanın sorumlulukları ve iş yükü net bir şekilde tanımlanmalıdır. Bu, işlerin doğru kişilere atanmasını sağlar.
2. Görevlerin Delege Edilmesi:
   Önemsiz ya da düşük öncelikli işler, uygun kişilere ya da dış kaynaklara delege edilmelidir. Bu, uzmanların kendi rollerine odaklanmasını sağlar (Cohen, 2011).
3. Ekip Dinamiklerini Güçlendirmek:
   Meşguliyet ya da takipsizlik gibi sorunlarla başa çıkmak için düzenli geri bildirim mekanizmaları kurulmalıdır. Liderler, bu süreçlerde aktif bir rol üstlenmelidir.
4. Teknolojiyi Bilinçli Kullanmak:
   Sosyal medya ve dijital araçlar, üretkenliği artırmak yerine zaman kaybına yol açabilir. Teknoloji kullanımını kontrol altına almak, zaman yönetimini iyileştirir (Hsee, 2021).
5. Planlama ve Esneklik:
   İyi bir planlama, hem bireylerin hem de ekiplerin işlerini daha verimli bir şekilde tamamlamasına yardımcı olur. Esneklik, beklenmedik durumlara karşı hazırlıklı olmayı sağlar (Patriarca ve diğerleri, 2020).

Sonuç: Sınırlarınızı Belirleyin

“Senin ajandanı ben takip etmem!” demek, sadece bireysel bir duruş değil, aynı zamanda bir ekip kültürü inşa etmektir. Plansızlık ve sorumsuzluk sadece bireyleri değil, tüm organizasyonu etkiler. Bu nedenle sınır koymak ve sorumlulukları paylaşmak bir lüks değil, gerekliliktir.

Çalışanların rollerine uygun işlerle meşgul olması, iş tatmini ve ekip performansını artıracaktır. Bu, sadece bireylerin değil, organizasyonların da başarısı için kritik bir adımdır. Şimdi kendimize şu soruyu sormalıyız: Ben kendi ajandamı mı yönetiyorum, yoksa başkasınınkini mi?

Kaynakça

1. Waytz, A. (2019). The Power of Human: How Our Shared Humanity Can Help Us Create a Better World. W.W. Norton & Company.
2. Cohen, J., & Birkinshaw, J. (2011). Önemli İşler için Zaman Yaratın. Harvard Business Review.
3. Ashforth, B., & Fried, Y. (1988). Organizational Behavior Studies.
4. Dünya Sağlık Örgütü (2021). Workplace Stress and Health Report.
5. Patriarca, R., et al. (2020). Resilience in Complex Systems.
6. HBR Türkiye. (2021). Meşguliyet Kültürüne Karşı Gözünüzü Dört Açın. Erişim: https://hbrturkiye.com/dergi/mesguliyet-kulturune-karsi-gozunuzu-dort-acin
7. HBR Türkiye. (2021). Zamanı Yavaşlatabilir Miyiz? Erişim: https://hbrturkiye.com/blog/zamani-yavaslatabilir-miyiz
8. HBR Türkiye. (2021). Toplantıdan Toplantıya Koşarken Yapılacaklar Listenizi Nasıl Tamamlarsınız? Erişim: https://hbrturkiye.com/blog/toplantidan-toplantiya-kosarken-yapilacaklar-listenizi-nasil-tamamlarsiniz

• 9. HBR Türkiye. (2021). Önemli İşler için Zaman Yaratın. Erişim: https://hbrturkiye.com/dergi/onemli-isler-icin-zaman-yaratin